आज राष्ट्र विभूती पृथ्वीनारायण शाहको ३०४ औँ जन्म जयन्ती मनाउँदै गर्दा उहाँको अतूलनीय युगदानको उच्च सम्मान गर्दैँ उहाँप्रति हार्दिक श्रद्धा सुमन। विशाल देश नेपाल १८ औं शताब्दीतिर अनेक स साना (बाइसे-चौबिसे ) राज्यहरुमा विभाजित थियो। त्यस बेला काठमाण्डौँ उपत्यका नै कान्तिपुर , पाटन र भादगाउँ गरि तीन राज्यमा बाँडिएको थियो। काठमाडौँदेखि पश्चिमतिर रहेका अनेक स-साना राज्यहरुलाई बाइसे चौबिसे राज्य भनिन्थ्यो। काठमाण्डौँ उपत्यकाका नजिकैको मकवानपुर र पूर्वतिरका विजयपुर र चौदण्डी राज्य पनि छुट्टै राज्यका रुपमा रहेका थिए। यी राज्यहरुलाई मिलाई वर्तमान नेपाल राष्ट्रको निर्माण गर्ने राजाको रुपमा चिनिन्छन-पृथ्वीनारायण शाह। उहाँको जन्म वि .सं . १७७९ पौष २७ गते गोरखा दरबारमा भएको थियो। पिता नरभूपाल शाहको मृत्यू पश्चात् अर्थात १७९९ मा राजा भएदेखि नै आफ्नो राष्ट्र एकीकरणको महाअभिहानको शुभारम्भ गर्नु भयो। उहाँको योगदान र समकालीन राजनीति नेपालको इतिहासमा राष्ट्रनिर्माताको रूपमा सम्मानित पृथ्वीनारायण शाह केवल एक राजा मात्र होइनन्, उनी एक दूरदर्शी राजनीतिज्ञ, रणनीतिकार र राष्ट्रवादी चिन्तक पनि थिए। साना–साना बाइसे–चौबिसे राज्यमा विभाजित तत्कालीन नेपाललाई एउटै सार्वभौम राष्ट्रमा रूपान्तरण गर्नु उनको सबैभन्दा ठूलो योगदान हो। तर उनको योगदानलाई आजको समकालीन राजनीति सँग तुलना गर्दा अझ गहिरो अर्थ देखिन्छ।
१. राष्ट्र निर्माणको ऐतिहासिक योगदान
१८औँ शताब्दीमा नेपाल राजनीतिक रूपमा अत्यन्त कमजोर थियो। साना राज्यहरू आपसमा लडिरहेका थिए र विदेशी शक्ति—विशेषतः अंग्रेज ईस्ट इन्डिया कम्पनी—हिमालमुनि आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न खोजिरहेको थियो। यही परिस्थितिमा गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले “नेपाल चार जात छत्तीस वर्णको साझा फूलबारी हो” भन्ने दर्शनका साथ राष्ट्रिय एकताको अभियान सुरु गरे।
काठमाडौँ उपत्यका विजय गरेपछि उनले नेपाललाई भौगोलिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक रूपमा एकताबद्ध गरे। यदि त्यो एकीकरण नहुँदो हो त नेपाल आजको जस्तो स्वतन्त्र राष्ट्र रहन कठिन हुन्थ्यो।
२. परराष्ट्र नीति र सामरिक सोच
पृथ्वीनारायण शाहले अंग्रेज र चीन दुवैको शक्ति पहिचान गरेका थिए। उनले नेपाललाई “दुई ढुङ्गाबीचको तरुल” भन्दै सन्तुलित कूटनीतिक नीति अपनाउनुपर्छ भन्ने विचार व्यक्त गरेका थिए। आज पनि नेपाल भारत र चीनजस्ता दुई महाशक्तिबीच रहेको सन्दर्भमा यो नीति उत्तिकै सान्दर्भिक छ।
समकालीन राजनीतिमा हामी विदेशी शक्तिको प्रभावमा पर्ने, आन्तरिक एकता कमजोर बनाउने प्रवृत्ति देखिरहेका छौँ। पृथ्वीनारायण शाहको सन्तुलनकारी कूटनीति आजको नेपालका लागि पाठ हो।
३. अर्थनीति र आत्मनिर्भरता
उनले विदेशी व्यापारी र दलालको नियन्त्रण घटाएर देशभित्रै उत्पादन बढाउने नीति लिएका थिए। स्वदेशी उद्योग, कृषि र व्यापारलाई प्राथमिकता दिनु उनको आर्थिक दर्शन थियो।
आजको नेपाल आयातमा निर्भर, युवाशक्ति विदेश पलायन, र विदेशी ऋणमा आधारित अर्थतन्त्र बन्दै गइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा पृथ्वीनारायण शाहको आत्मनिर्भर अर्थनीति अझ सान्दर्भिक देखिन्छ।
४. सुशासन र नैतिक राजनीति
पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना दरबारीहरूलाई इमानदारी, जनताको हित र राष्ट्रप्रति निष्ठावान् हुन आदेश दिएका थिए। उनले राज्य सम्पत्तिको दुरुपयोग गर्न नदिन कडा निर्देशन दिएका थिए।
तर आजको समकालीन राजनीतिमा भ्रष्टाचार, सत्ताको दुरुपयोग र दलगत स्वार्थ हाबी छ। नेताहरू जनताको होइन, आफ्नो गुट र शक्तिको सेवा गरिरहेको आरोप लाग्दै आएको छ।
५. समावेशी राष्ट्रिय दृष्टिकोण
“चार जात छत्तीस वर्ण” को अवधारणाले नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश हो भन्ने स्वीकार गर्दछ। पृथ्वीनारायण शाहले विविधतालाई राष्ट्रको शक्ति मानेका थिए।
आज भने जात, क्षेत्र र पहिचानका नाममा राजनीति गरिँदा राष्ट्रिय एकता कमजोर बन्दै गएको छ। उनको समावेशी राष्ट्रवाद आज पनि मार्गदर्शक बन्न सक्छ।
६. नेतृत्व र दृढता
उनले असम्भव जस्तो देखिने राष्ट्र एकीकरण दृढ इच्छाशक्ति र स्पष्ट लक्ष्यका साथ सम्पन्न गरे। समकालीन राजनीतिमा भने निर्णय क्षमता कमजोर, नेतृत्व अस्थिर र अवसरवाद हावी छ।
पृथ्वीनारायण शाह केवल इतिहासका पात्र होइनन्, उनी आजको नेपालका लागि पनि राजनीतिक मार्गदर्शक र राष्ट्रिय विभूति हुन्। राष्ट्रिय एकता, आत्मनिर्भरता, सन्तुलित कूटनीति र नैतिक शासन उनका मूल सिद्धान्त अनुरुप नेपालको नीति बनेर अगाडि बढ्नु पर्ने कुरामा ढिलाई गर्नु हुदैन। समकालीन राजनीतिले ती मूल्य आत्मसात् गर्न सकेन भने नेपाल भौतिक रूपमा त रहला, तर राष्ट्रिय आत्मा कमजोर बन्दै जानेछ। राष्ट्रनिर्माताको योगदानको सम्मान गर्नु भनेको उनको विचारलाई व्यवहारमा उतार्नु हो।
देबेन्द्र दत्त भट्ट
मेलौली, बैतडी