आफ्नै देशको उत्पादन हाम्रो सान, कृषिमा उन्नति हाम्रो अभियानू मूल नाराकासाथ धनगडीमा नेपाल किसान महासङ्घको सुदूरपश्चिम प्रदेशको प्रथम ऐतिहासिक अधिबेशन आयोजना गरिएको छ। नेपाल कृषि प्रधान देश हो। कृषि क्षेत्र जीवनको अति महत्वपूर्ण विषय हो।
नेपालको सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक संरचनाको मेरुदण्ड कृषि हो। नेपालको लगभग दुई तिहाइ जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा आश्रित छ। “पूर्वीय दर्शनमा कृषि मूलश्च जीवनम्” भन्ने भनाइ आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ, किनकि किसानको मिहिनेत, खेतको माटो र आकाशको पानी बिना नेपालको अस्तित्व अपुरो छ।
यस सन्दर्भमा, नेपाल किसान महासङ्घको सुदूरपश्चिम प्रदेशको प्रथम ऐतिहासिक अधिवेशन केवल एक राजनीतिक वा संगठनात्मक गतिविधि मात्र नभई, प्रदेशकै कृषि विकास, किसानको अधिकार र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको आधार निर्माण गर्ने महत्त्वपूर्ण मोड हो ।
किसान आन्दोलनको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
नेपालमा किसान आन्दोलनको सुरुवात भूमिसम्बन्धी असमानता, बिर्ता–जागीरको अन्यायपूर्ण व्यवस्था, करको अत्यधिक भार, र राज्यको अनदेखीका कारण भएको हो ।
राणा शासनकालमा किसानहरू ज्यामी, हलिया, कमैया, कमलरी जस्ता शोषणकारी प्रणालीमा बाँधिएका थिए।
१९५१ सालको प्रजातन्त्र पछि भूमिसुधार ऐन ल्याइयो तर पूर्ण कार्यान्वयन भएन।
२०३१ सालमा भूमिसुधार ऐन पुनः संशोधित भए पनि भूमिहीनको समस्या उस्तै रह्यो।
२०४६ सालको आन्दोलन पछि किसान आन्दोलन राजनीतिक दलसँग जोडियो र ‘भूमि किसानको, उत्पादन किसानको’ भन्ने नारा प्रबल बन्यो।
यसै क्रममा, किसान महासङ्घजस्ता संगठनहरूको गठन भयो जसले किसानलाई एकीकृत गरेर नीति निर्माणमा दबाब सिर्जना गर्यो।
लोकतान्त्रिक आन्दोलन र किसानको पक्षमा पारेको प्रभाव
नेपालको लोकतान्त्रिक यात्राले किसानका मुद्दालाई मूलधारमा ल्याएको छ।
संविधान २०७२ मा कृषि पेशालाई आर्थिक विकासको मेरुदण्डका रूपमा परिभाषित गरिएको छ। खाद्य अधिकार, उचित मूल्य पाउने अधिकार, र कृषि बीमा कार्यक्रम संवैधानिक रूपमा सुनिश्चित छन्। स्थानीय तहको अधिकार विस्तारसँगै, कृषिको नीतिगत योजना बनाउने र कार्यान्वयन गर्ने अधिकार गाउँपालिका र नगरपालिकासम्म पुगेको छ।
यद्यपि, कागजमा मात्र नभई व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन अझै धेरै चुनौती बाँकी छन् ।
सुदूरपश्चिम प्रदेशको कृषि विशेषता
सुदूरपश्चिम प्रदेश कृषि दृष्टिले समृद्ध छ।
मुख्य बालीहरूस् धान, गहुँ, मकै, कोदो, जौ, आलु, तरकारी, धनियाँ, अदुवा, तरबुजा
फलफूलस् सुन्तला, अम्बा, केरा, आँप, लिची
पशुपालनस् गोरु, भैँसी, बाख्रा, कुखुरा, मौरीपालन
विशेषतास् अर्गानिक उत्पादनको सम्भावना, औषधिजन्य बोटबिरुवाको खेती, उच्च हिमाली क्षेत्रमा जडीबुटी
यद्यपि, सिंचाइ अभाव, बजारको पहुँच, भण्डारण प्रविधि र मूल्य अस्थिरताले किसानको मुनाफा घटाएको छ ।
नेपाल किसान महासङ्घ सुदूरपश्चिम प्रदेशको प्रथम ऐतिहासिक अधिवेशन
यो अधिवेशनमा प्रदेशका सबै जिल्लाबाट किसान प्रतिनिधिहरू, कृषि विज्ञ, नीति निर्माता, व्यापारी र सहकारी संघका प्रतिनिधिहरू सहभागी भए ।
मुख्य एजेन्डा
१-किसानको अधिकार सुनिश्चित गर्ने
२-कृषि उपजको न्यूनतम समर्थन मूल्य तोक्ने
३-सहकारीमार्फत कृषि बजार विस्तार गर्ने
४-आधुनिकीकरण र प्रविधि भित्र्याउने
५-भूमिहीनलाई उत्पादनका साधनमा पहुँच दिलाउने
६-युवा पलायन घटाएर कृषिमा आकर्षण बढाउने
किसान नीति र रणनीति
नेपाल किसान महासङ्घले ल्याएको नीति संरचना तीन तहमा आधारित छ?
उत्तम कृषि गुणस्तरीय बीउ, अर्गानिक मल, सिंचाइ सुविधा, प्रविधि प्रयोग मध्यम व्यापार किसान–व्यापारी प्रत्यक्ष सम्बन्ध, सहकारीमार्फत वितरण,निम्न नोकरी कृषिमा आधारित रोजगारी सिर्जना, आत्मरोजगारको प्रवर्द्धन. यस नीति अनुसार, किसानलाई मात्र उत्पादन गर्ने होइन, उत्पादनको मूल्य श्रृंखलामा सक्रिय भूमिका खेल्ने अवसर दिनुपर्नेछ।
अधिवेशनको कृषि क्षेत्रमा पारेको प्रभाव
अधिवेशन पछि देखिएका सकारात्मक संकेतहरू
स्थानीय तहले कृषि बजेट वृद्धि गरे ।
केही जिल्लामा न्यूनतम समर्थन मूल्यको अभ्यास सुरु भयो ।
किसान सहकारीहरूको संख्या र सदस्यता बढ्यो ।
युवा कृषक उद्यमीको पहलमा अर्गानिक खेती विस्तार भयो ।
चुनौतीहरू
यद्यपि अधिवेशनले उत्साह जगाए पनि केही ठूला चुनौतीहरू उस्तै छन्
जलवायु परिवर्तनको असर
अन्तर्राष्ट्रिय बजारको प्रतिस्पर्धा
कृषि बीमा कार्यान्वयनको कमजोरी
किसानमा प्रविधि प्रयोग गर्ने सीपको कमी
भण्डारण र प्रशोधन उद्योगको अभाव
भविष्यका सम्भावना
यदि अधिवेशनको निर्णयहरू प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन भए भने
सुदूरपश्चिम प्रदेश कृषि उत्पादनमा आत्मनिर्भर बन्न सक्छ ।
कृषि निर्यात बढेर प्रदेशको आर्थिक स्तर उकासिन्छ ।
ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी बढ्छ, पलायन घट्छ ।
अर्गानिक उत्पादनको अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डिङ हुन्छ ।
नेपाल किसान महासङ्घको सुदूरपश्चिम प्रदेशको प्रथम ऐतिहासिक अधिवेशन केवल किसानको हितको कार्यक्रम मात्र होइन, प्रदेशको आर्थिक मुक्ति र आत्मनिर्भरताको यात्रा हो । मूल नारा “आफ्नै देशको उत्पादन हाम्रो सान, कृषिमा उन्नति हाम्रो अभियान” केवल शब्दको घोषणापत्र होइन, यो किसान आन्दोलनको आत्मा हो।
यदि राज्य, किसान, व्यापारी र उपभोक्ता सबैले हातेमालो गरे, सुदूरपश्चिम प्रदेश मात्र होइन, सिंगो नेपाल कृषि–आधारित सम्पन्न राष्ट्र बन्न सक्छ। नेपाल किसान महासङ्घको सुदूरपश्चिम प्रदेशको प्रथम ऐतिहासिक अधिवेशनको पूर्ण सफलताको शुभकामना सहित आम किसानको पक्षमा कृषि रणनीति बन्न सकोस। हिमाल , पहाड र तराईका किसान दिदीबहिनी दाजुभाइहरुको भावना सम्बोधन हुन सकोस ।
धन्यवाद !
लेखक : देवेन्द्र दत्त भट्ट
मेलौली ७, बैतडी