नेपालको दिगो विकासको लक्ष्य प्राप्तिकोलागि अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अपन्वत्व र नेतृत्व सहितको ऐक्यबद्धता अपरिहार्य हुन्छ। नेपालको संविधानले फरक क्षमता भएका व्यक्तिहरुको अधिकार र अवसरलाई सुनिश्चित गरेको छ। अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरुको भावनाको कदर गर्दै संयुक्त राष्ट्र संघको सन १९८१ लाई अपाङ्ग वर्ष घोषणा गरि विश्वव्यापी रुपमा यो दिवस मनाउन आह्वान गरेपछि बर्सेनि डिसेम्बर -३ मा संसारभरी विश्व अपाङ्ग दिवस मनाउन सुरु गरियो। नेपालमा पनि नेपाल सरकारका विभिन्न तह र संघ ,संस्थाहरुले यो दिवसलाई विभिन्न कार्यक्रम गरेर मनाउने गरेको छ। सन् २०२५ को अन्तर्राष्ट्रिय अपाङ्गता दिवसका लागि चयन गरिएको नारा “Fostering Disability Inclusive Societies for Advancing Social Progress” अत्यन्तै अर्थपूर्ण, संवेदनशील र दूरदर्शी अभिप्राय बोकेको छ। यस नाराले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई समाजको केन्द्रमा राख्दै सबै क्षेत्रको विकासमा उनीहरूको बराबरी सहभागिता अनिवार्य रहेको गम्भीर सन्देश दिन्छ। समावेशी समाज निर्माण गर्नु केवल दया वा परोपकारको विषय होइन; यो मानवअधिकार, सामाजिक न्याय, र दिगो विकासको मेरुदण्ड हो भन्ने संकेत यसले स्पष्ट रूपमा प्रस्ट्याउँछ।
अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू समाजका अङ्ग हुन्, अपहेलित वा छेउमा राखिने पात्र होइनन्। उनीहरूलाई जीवनका हरेक क्षेत्रमा समान अवसर, पहुँच, सम्मान र स्वाभिमानको वातावरण प्रदान गर्नु नै समावेशी समाजको पहिलो आधार हो। विद्यालय, स्वास्थ्य, यातायात, रोजगार, नेतृत्व, प्रविधि—यी सबै क्षेत्रमा अपाङ्गताका व्यक्तिहरूको पहुँच सहज र निर्बाध भएको खण्डमा मात्र समाजले वास्तविक प्रगतिको स्वाद चाख्न सक्छ।
अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूमा क्षमता छैन भन्ने सोच धेरै पुरानो र गलत धारणा हो। क्षमताको परिभाषा शारीरिक अवस्थाले होइन, अवसरले जुराउँछ । जब समाजले उपयुक्त वातावरण बनाइदिन्छ, तब उनीहरूले पनि अन्य मानिससरह उत्कृष्टता देखाउन सक्छन्। इतिहासदेखि वर्तमानसम्म अनेकौं उदाहरणले यसलाई प्रमाणित गरिसकेका छन्—कला, शिक्षा, खेलकुद, विज्ञान वा प्रविधि जस्तै हरेक क्षेत्रमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले विश्वलाई प्रेरित गर्ने योगदान दिएका छन्। त्यसैले समावेशी समाज निर्माण गर्नु भनेको उनीहरूलाई मौका दिने मात्र होइन, समाजको सामूहिक क्षमताको दायरा बढाउनु पनि हो।
यो नारा सामाजिक प्रगतिलाई विशेष रूपमा जोड दिन्छ। प्रगति केवल भौतिक विकासले मात्र नापिँदैन; प्रगति त्यो समाजमा देखिन्छ जहाँ समानता, सहअस्तित्व, आपसी सहयोग र मानवीयता जरा गाडिरहेका हुन्छन्। यदि कुनै समाजले सडक, भवन वा प्रविधिमा ठूलो उपलब्धि हासिल गरे पनि, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई पहुँच नदिएको खण्डमा त्यो प्रगति अधुरो रहन्छ। सामाजिक समावेशीकरण नै स्थायी र दिगो विकासको आत्मा हो।
यस सन्दर्भमा “fostering” शब्द विशेष महत्त्वपूर्ण छ, जसको अर्थ हो—उत्पादन गर्नु, पोषण गर्नु वा वृद्धि गराउनु। यसले हामी सबैलाई सक्रिय भूमिकामा उत्रिन आग्रह गर्छ। केवल सरकारको नीति वा संस्थागत योजनाले मात्र अपाङ्गमैत्री समाज बन्न सक्दैन; परिवार, विद्यालय, समुदाय, सञ्चारमाध्यम, जनप्रतिनिधि—सवैको संयुक्त प्रयास आवश्यक पर्छ।
समाजमा अझै पनि अपाङ्गतालाई कमजोरी, अभिशाप वा बोझ ठान्ने गलत सोचाइ पाइन्छन्। यो सोच हटाउनु अत्यन्त जरुरी छ। अपाङ्गता कुनै व्यक्तिको सम्पूर्ण पहिचान होइन; यो त केवल एउटा अवस्था मात्र हो। उनीहरूको प्रतिभा, भित्री शक्ति र आत्मविश्वासलाई पहिचान गरी मार्गदर्शन दिने हो भने उनीहरू पनि समाजका प्रभावकारी परिवर्तनकर्ता बन्न सक्छन्।
समावेशी समाज निर्माणका लागि संरचनागत सुधार आवश्यक छन्—जस्तै: भवनहरूको अपाङ्गमैत्री डिजाइन, सार्वजनिक यातायातमा पहुँचयोग्य सुविधा, विद्यालयमा समावेशी शिक्षा, डिजिटल सामग्रीमा ‘accessible’ फिचर, तथा रोजगार क्षेत्रमा न्यायपूर्ण अवसर। यति मात्र होइन, व्यवहारिक समावेशिता झनै महत्त्वपूर्ण छ। सबैले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूसँग सम्मानपूर्वक व्यवहार गर्नु, सहायता आवश्यक परे सहयोग गर्नु, र उनीहरूलाई निर्णय प्रक्रियामा समेट्नु—यी नै वास्तविक समावेशी संस्कृतिका आधार हुन्।
यस नाराले एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ—समावेशी समाज बन्ने लक्ष्य अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि मात्र होइन, यो पूरै मानव समुदायको समृद्धिका लागि हो। जहाँ समाज सबैका लागि सुरक्षित, सहज र न्यायपूर्ण हुन्छ, त्यहाँ विकास स्वतः दिगो र स्थायी बन्छ।
अपाङ्गहरु : हाम्रै परिवारका सदस्य र राष्ट्र विकासका सम्भावनाका आधार
मानव समाज विविधताको संगम हो । उमेर, क्षमता, जात, भाषा वा भौगोलिक अवस्थाभन्दा पनि सबैभन्दा ठूलो पहिचान “मानवता” नै हो । यही मानवताको धरातलमा उभिएर हेर्दा, अपाङ्गता कुनै कमजोरी वा बोझ होइन, बरु समाजलाई अझ संवेदनशील, समावेशी र सभ्य बनाउने अवसर हो । अपाङ्गहरु हाम्रै परिवारका सदस्य, छिमेकी तथा समाजका अभिन्न अङ्ग हुन् । उनीहरूप्रति हाम्रो दायित्व के हो र उनीहरूले देश विकासमा के–कस्ता योगदान दिन सक्छन् भन्ने विषय गम्भीर विवेचना हुन आवश्यक छ ।
पहिलो कुरा, अपाङ्ग व्यक्तिहरू हाम्रै घरका सदस्य हुन् । परिवारले उनीहरूलाई करुणा र सहानुभूति मात्र होइन, आत्मसम्मान र समान अवसर प्रदान गर्नुपर्छ। धेरैजसो अवस्थामा अपाङ्गता जन्मगत मात्र हुँदैन, जीवनका कुनै मोडमा दुर्घटना, रोग वा अन्य कारणले पनि हुन सक्छ। त्यसैले अपाङ्गता कसैप्रति दया देखाउने विषय होइन; यो त जीवनको स्वाभाविक सम्भावना हो। घरभित्रै उनीहरूलाई सम्मानजनक व्यवहार, निर्णयमा सहभागी गराउन पाउनु, दैनिक क्रियाकलापमा सहयोग तथा प्रोत्साहन प्राप्त गर्नु—यी सबै परिवारका मुख्य दायित्व हुन्।
दोस्रो, समाज र छिमेकीको भूमिका पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । छिमेकीहरू नै दैनिक जीवनमा सबैभन्दा पहिले भेट हुने सञ्जाल भएकाले उनीहरूको व्यवहारले अपाङ्ग व्यक्तिको मनोबलमा ठूलो प्रभाव पार्छ। सहानुभूति, सहयोग, मैत्री व्यवहार, भेदभावरहित सहभागिता—यी व्यवहारले अपाङ्ग व्यक्तिमा ‘म पनि सक्षम छु’ भन्ने आत्मविश्वास जगाउँछ। सार्वजनिक स्थानहरू, विद्यालय, कार्यालय, यातायात तथा सामाजिक कार्यक्रमहरूमा उनीहरूको सहज पहुँच सुनिश्चित गर्नु समाजको साझा जिम्मेवारी हो।
तेस्रो, राज्य र संस्थागत तहमा अपाङ्गता प्रति सकारात्मक नीतिनिर्माणको आवश्यकता हुन्छ। यद्यपि राज्यले विभिन्न कानून र कार्यक्रमहरू बनाएको छ, व्यवहारमै ती प्रभावकारी रूपमा लागू गरिनु अत्यन्त आवश्यक छ। शिक्षा, रोजगारी, स्वास्थ्य, सीप विकास, सामाजिक सुरक्षा तथा पहुँचयोग्य पूर्वाधार जस्ता आधारभूत क्षेत्रहरूमा ‘समावेशी दृष्टिकोण’ लागू भएपछि मात्र अपाङ्ग व्यक्तिहरूले आफ्नो क्षमता अनुसार योगदान दिने वातावरण प्राप्त गर्छन्।
अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले राष्ट्र विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्दछन । क्षमता र दक्षता कुनै एक शारीरिक अवयवले मात्र निर्धारण गर्दैन, बरु मानिसको इच्छा, परिश्रम, ज्ञान, सीप र अनुशासनले निर्धारण गर्छ। इतिहास साक्षी छ—विश्वका अनेकौं अपाङ्ग व्यक्तिहरूले विज्ञान, साहित्य, संगीत, खेलकुद, राजनीति, उद्यमशिलता तथा प्राविधिक क्षेत्रमा असाधारण योगदान दिएका छन्।
नेपालमै पनि अपाङ्ग व्यक्तिहरू खेलकुदमा अन्तर्राष्ट्रिय पदक जितिरहेका छन्, सूचना–प्रविधि क्षेत्रमा नयाँ–नयाँ नवप्रवर्तन गरिरहेका छन्, कला–संस्कृति तथा सामाजिक क्षेत्रमा प्रेरणादायी काम गरिरहेका छन्। सरकारले र समाजले उचित अवसर उपलब्ध गराए उनीहरूले अझ धेरै योगदान दिनसक्नेछन्।
रोजगारीमा अपाङ्ग व्यक्तिको सहभागिताले राष्ट्रको उत्पादक क्षमता बढ्छ। उनीहरूले आफ्नो सीपअनुसार विभिन्न क्षेत्रमा दक्षता देखाउन सक्छन्—जस्तै, कम्प्युटर तथा डिजिटल कार्य, हस्तकला, परामर्श, संगीत, लेखन, शिक्षण वा सीपमा आधारित उत्पादन। यसले केवल उनीहरूको आत्मनिर्भरता मात्र बढाउँदैन, समग्र आर्थिक विकासमा पनि योगदान पुर्याउँछ।
समाजले अपाङ्ग व्यक्तिबाट सिक्न सक्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको धैर्य, अनुशासन र साहस हो। अपाङ्गतासँग जुधेर अघि बढ्ने उनीहरूको इच्छाशक्ति स्वयंमा प्रेरणादायी पाठ हो। यसले स्वस्थ मानिसहरूलाई पनि जीवनप्रति जिम्मेवार, संवेदनशील र सकारात्मक बनाउँछ। समावेशी समाजले मात्र दिगो र दयालु विकासको आधार तयार गर्छ।
अन्ततः, अपाङ्ग व्यक्तिहरूलाई करुणा होइन, अवसर चाहिन्छ । दया होइन, सम्मान चाहिन्छ । विगतमा समाजले उनीहरूलाई ‘असक्षम’ भनेर हेर्ने गलत दृष्टिकोण राखेको भए पनि आधुनिक समाजमा उनीहरूलाई समान नागरिक, समान अधिकारधारी तथा सक्षम योगदानकर्ताका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ।
यसरी हेर्दा, अपाङ्गहरू हाम्रै परिवारका अभिन्न सदस्य र छिमेकी भएकाले उनीहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्नु हाम्रो नैतिक, सामाजिक र मानवीय दायित्व हो। र जब समाज, परिवार, छिमेकी र राज्य सबैले उनीहरूलाई सम्मान र अवसर दिन्छन्, उनीहरूले देश विकासमा पुर्याउन सक्ने योगदान अपरिमेय हुन्छ। त्यसैले, अपाङ्गता कुनै सीमाना होइन; बरु समाजलाई समावेशी, न्यायपूर्ण र समानतामूलक बनाउने प्रेरणा हो—जसले राष्ट्रलाई दिगो विकासतर्फ अग्रसर गराउँछ।
अन्ततः
“Fostering Disability Inclusive Societies for Advancing Social Progress” केवल एक नारामात्र होइन; यो संवेदनशील मन, न्यायपूर्ण नीतिहरू, समावेशी व्यवहार, र सहअस्तित्वको संस्कृति निर्माण गर्न प्रेरित गर्ने वैश्विक अभियान हो। यसलाई व्यवहारमा उतार्न सके, कुनै पनि समाजले वास्तविक मानवीय प्रगति हासिल गर्न सक्छ, जसले प्रत्येक व्यक्तिलाई सम्मान र समान अवसरका साथ आफ्नो जीवन निर्माण गर्न सक्षम बनाउँछ।
लेखक – देबेन्द्र दत्त भट्ट
मेलौली – ७ बैतडी