गौरापर्व नेपालको सांस्कृतिक विविधताभित्र सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशको मौलिक पहिचान बोकेको महत्वपूर्ण पर्व हो । विशेषगरी सुदूरपश्चिम तथा कर्णाली प्रदेशमा मनाइने गौरा धार्मिक आस्थासँग मात्र सम्बन्धित पर्व होइन; यो पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक सद्भाव, लोकसंस्कृति र सामुदायिक एकताको अभिव्यक्ति पनि हो। प्रत्येक वर्ष भाद्र शुक्ल पञ्चमीदेखि अष्टमीसम्म विशेष रूपमा मनाइने यस पर्वमा गौरा अर्थात् पार्वती र महेश्वर अर्थात् शिवको पूजा–आराधना गरिन्छ । नेपाल सरकारका आधिकारिक सामग्रीहरूले पनि गौरा पर्वलाई पश्चिमी नेपालमा विशेष रूपमा मनाइने धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वका रूपमा उल्लेख गरेका छन् ।
धार्मिक आस्थादेखि सामाजिक एकतासम्म
गौराको मूल धार्मिक पक्ष शिव–पार्वतीसँग जोडिएको छ । पर्वका अवसरमा व्रत, पूजा तथा गौरा–महेश्वरको आराधना गरिन्छ। पाँच वा सोभन्दा बढी प्रकारका अन्नबाट तयार गरिने बिरुँडा यस पर्वको महत्वपूर्ण पक्ष हो। गहुँ, धान, केराउ, मास र गहतजस्ता अन्न प्रयोग गरी तयार पारिने बिरुँडा पूजा तथा प्रसादका रूपमा प्रयोग गर्ने परम्परा रहिआएको छ ।
गौरा फाग
पाँचै पाण्डव केदार चल्या
छोटी बैना लागि पछेट
घर चल चल छोटी बहिना
छोरी बहिना लागि पछेट
घर चल घर चल छोटी बहिना
घर तमरा पियालो बडार
घर चल घर चल छोरी बहिना
घर तम्रा घुडीको पारो
घुडीको पारो दादा फेट्कौला
तम जसा भयालु नाई पौला ।
गुरुद्वारे गरुले बारी लाइछ
माटी केरे केरे बारी लाइछ ।
दूध पर्ने पर्ने वारि लाइछ ,
पानी कुलेइ कुलेइ लाइन्छ
हमरा गुरुले बारी लाइछ ।
गौरा पर्वको विशेषता यसको सामूहिक स्वरूपमा पनि छ। स्थानीय समुदाय एकत्रित भएर देउडा, धमारी, चैतलगायतका लोक अभिव्यक्तिमार्फत आफ्ना सुख–दुःख साटासाट गर्छन्। यसले पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्धलाई नजिक ल्याउने र आपसी सद्भाव बढाउने भूमिका खेल्दै आएको देखिन्छ ।
यस अर्थमा गौरा केवल पूजा गर्ने दिन होइन, समाजलाई एउटै सांस्कृतिक सूत्रमा बाँध्ने अवसर पनि हो ।
परम्पराको आफ्नै वैज्ञानिक र सांस्कृतिक अर्थ
गौरा पर्वका परम्पराहरू पुस्तौँदेखि समुदायमा हस्तान्तरण हुँदै आएका छन्। बिरुँडा भिजाउने, धुने, पूजा गर्ने, गौरा–महेश्वरको प्रतीक निर्माण तथा पूजा गर्ने, अठवाली गाउने र देउडा खेल्ने जस्ता अभ्यास यस पर्वका प्रमुख सांस्कृतिक पक्ष हुन् ।
शैक्षिक सामग्रीमा उल्लेख भएअनुसार पर्वको प्रारम्भिक चरणमा विभिन्न अन्नको बिरुँडा तयार गरी भिजाउने तथा त्यसपछि धुने परम्परा हुन्छ। गौरा पूजाका अवसरमा गौरा र महेश्वरका प्रतीकलाई पूजा गर्ने र अठवाली गीत गाउने चलन पनि रहेको छ ।
यस परम्परामा कृषि संस्कृतिको प्रभाव पनि स्पष्ट देखिन्छ। अन्नलाई धार्मिक अनुष्ठानमा समावेश गर्नुले मानिसको जीवन, कृषि र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई सांस्कृतिक रूपमा अभिव्यक्त गर्छ। त्यसैले गौरा पर्वलाई केवल धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा बुझ्नु यसको व्यापक सामाजिक तथा सांस्कृतिक अर्थलाई सीमित गर्नु हो।
गौरापर्व सम्बन्धि प्राचीन कथा
गौरा पर्वसँग सम्बन्धित प्राचीन कथामध्ये एक कथाले हैहयवंशी राजा सहस्रार्जुन र भृगुवंशी ब्राह्मणहरूको प्रसङ्गलाई जोड्छ । कथाअनुसार, सहस्रार्जुनले भृगुवंशी ब्राह्मणहरूसँग आफ्नो धन फिर्ता माग्ने क्रममा केही ब्राह्मणको हत्या गरे । त्यसपछि विधवा भएका ब्राह्मणीहरूले आफ्नो सतित्वको रक्षा र न्यायको कामनासहित निराहार रहेर देवी गौरीको उपासना गरे ।
उनीहरूको कठोर उपासनाको फलस्वरूप एक ब्राह्मणीले अत्यन्त तेजस्वी पुत्र प्राप्त गरिन् । कथामा वर्णन भएअनुसार, ती बालकको असाधारण तेजका कारण सहस्रार्जुन दृष्टिविहीन हुन पुगे । त्यसपछि उनले आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्दै क्षमायाचना गरे ।
यस घटनासँग देवी गौरीको शक्ति, सत्य र न्यायप्रतिको विश्वास जोडिएको मानिन्छ । यही धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वासको स्मरणस्वरूप गौरी अर्थात् गौराको पूजा–आराधना गर्दै गौरा पर्व मनाउने परम्परा विकसित भएको जनविश्वास छ ।
गौरा पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैन । यस अवसरमा देउडा, धमारीलगायतका सांस्कृतिक गतिविधि आयोजना गरिन्छन् । विशेषगरी देउडाका माध्यमबाट मानिसहरूले आफ्ना सुख–दुःख, अनुभव, भावना र सामाजिक विषयवस्तु एकअर्कासँग साटासाट गर्छन् । गीत र सामूहिक सहभागितामार्फत आपसी आत्मीयता, प्रेम, सद्भाव र सामाजिक एकता अभिव्यक्त गर्ने परम्परा पनि यस पर्वको महत्वपूर्ण पक्ष हो ।
यसरी गौरा पर्व धार्मिक आस्था, लोकविश्वास, सांस्कृतिक परम्परा र सामाजिक सम्बन्धलाई एकै ठाउँमा जोड्ने सुदूरपश्चिमको विशिष्ट पर्वका रूपमा स्थापित हुँदै आएको छ ।
देउडा : गौराको जीवन्त सांस्कृतिक आयाम
गौरा पर्वको चर्चा गर्दा देउडालाई अलग राख्न सकिँदैन। देउडा सुदूरपश्चिमको मौलिक लोकसंस्कृतिको महत्वपूर्ण अभिव्यक्ति हो। गौराका अवसरमा मानिसहरू गोलबद्ध भएर देउडा खेल्ने, गीत गाउने र सामूहिक रूपमा रमाउने गर्छन्। देउडाको महत्व मनोरञ्जनमा मात्र सीमित छैन। यसले स्थानीय भाषा, लोकभाका, सामाजिक अनुभव र सामुदायिक स्मृतिलाई पुस्तान्तरण गर्ने माध्यमको काम गरेको छ। त्यसैले गौरा पर्वको संरक्षण भन्नु यसको धार्मिक विधिको संरक्षण मात्र होइन, देउडा, लोकभाषा, लोकगीत र सामूहिक सांस्कृतिक अभ्यासको संरक्षण पनि हो ।
आजको समयमा गौराको सान्दर्भिकता
आधुनिक जीवनशैली, तीव्र बसाइँसराइ र प्रविधिको विस्तारले मानिसको सामाजिक सम्बन्धको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेको छ । यस्तो अवस्थामा समुदायलाई प्रत्यक्ष रूपमा जोड्ने पर्वहरूको सामाजिक महत्व झन् बढेको छ ।
गौरा पर्वले टाढिएका आफन्तलाई भेट्ने, पुराना सम्बन्धलाई नवीकरण गर्ने र सामूहिक रूपमा सुख–दुःख साट्ने अवसर प्रदान गर्छ। धार्मिक आस्थाका अतिरिक्त यसले सामाजिक सहकार्य, पारस्परिक सम्मान र सांस्कृतिक पहिचानलाई बलियो बनाउन सक्छ। राष्ट्रपति कार्यालयले पनि गौरा पर्वले सामाजिक तथा सांस्कृतिक ऐक्यबद्धता, सहिष्णुता र राष्ट्रिय एकतालाई बल पुर्याउने उल्लेख गरेको छ ।
यसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो—पहिचान। सुदूरपश्चिमका मानिस जहाँ पुगे पनि गौरा, देउडा, बिरुँडा र अठवालीसँग जोडिएको स्मृतिले आफ्नो मूल संस्कृतिसँग सम्बन्ध कायम राख्न सहयोग गर्छ। विदेश वा देशका अन्य भूभागमा रहेका समुदायले समेत गौरा मनाउने क्रम बढ्नु सांस्कृतिक पहिचानप्रतिको निरन्तरताको संकेत हो।
परम्परामाथि देखिएका चुनौती
गौराको मौलिकता आफैँ सुरक्षित रहने अवस्था छैन। बदलिँदो सामाजिक संरचना, बसाइँसराइ, आधुनिक जीवनशैली र युवा पुस्तामा स्थानीय भाषा तथा लोकपरम्पराप्रतिको घट्दो संलग्नता प्रमुख चुनौतीका रूपमा देखिन्छन्। गौरा पर्वसम्बन्धी पछिल्ला शैक्षिक अध्ययनहरूले पनि आधुनिक समयका चुनौतीबीच यसको परम्परा संरक्षणको आवश्यकतामाथि जोड दिएका छन् ।
सबैभन्दा ठूलो प्रश्न हो—परम्परा पुस्तान्तरण कसरी गर्ने?
यदि नयाँ पुस्ताले बिरुँडाको सांस्कृतिक अर्थ, अठवालीको परम्परा, देउडाको मौलिकता र गौरा पूजाका विधि बुझ्न पाएन भने केही वर्षपछि पर्व बाहिरी उत्सवमा सीमित हुन सक्छ । केवल मञ्च बनाएर देउडा प्रदर्शन गर्नु र मौलिक देउडा संस्कृतिलाई जीवित राख्नु एउटै कुरा होइन ।
त्यस्तै, सामाजिक सञ्जाल र बजारमुखी संस्कृतिको बढ्दो प्रभावले पर्वको मौलिक स्वरूपमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ। संस्कृतिको विकास स्वाभाविक प्रक्रिया भए पनि मौलिक मूल्य, भाषा, लोकभाका र परम्परागत विधि हराउँदै जानु भने चिन्ताको विषय हो ।
गौरा संरक्षणका नाममा औपचारिक शुभकामना र कार्यक्रम मात्र पर्याप्त हुँदैन। स्थानीय तह, प्रदेश सरकार, विद्यालय, समुदाय र सांस्कृतिक संस्थाबीच सहकार्य आवश्यक छ । सुदूरपश्चिम प्रदेशको सम्बन्धित मन्त्रालयको कार्यक्षेत्रमै धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा, जात्रा–पर्वको सञ्चालन तथा व्यवस्थापन, अभिलेख र संरक्षणसम्बन्धी जिम्मेवारीहरू ग्रहण गर्नु पर्दछ ।
हामीले गम्भीरता पूर्वक गौरासँग सम्बन्धित मौखिक इतिहास, अठवाली, देउडा, लोकभाषा, पूजा विधि र स्थानीय परम्पराको दस्तावेजीकरण गर्नुपर्छ । विद्यालयको स्थानीय पाठ्यक्रममा स्थानीय पर्व र संस्कृतिको तथ्यपरक अध्ययनलाई स्थान दिन सकिन्छ। वृद्ध पुस्ताबाट मौलिक ज्ञान संकलन गरी डिजिटल अभिलेख तयार गर्न सकिन्छ । युवा पुस्तालाई दर्शक होइन, संस्कृतिको सक्रिय संवाहक बनाउनुपर्छ ।
यसका साथै गौरा पर्वलाई पर्यटनसँग जोड्दा पनि सावधानी अपनाउन पर्ने हुन्छ । पर्यटन प्रवर्द्धनका नाममा पर्वको मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्वरूपलाई मनोरञ्जनात्मक प्रदर्शनमा मात्र सीमित गर्नु हुँदैन । संस्कृति समुदायको जीवनबाट जन्मिएको हुन्छ; त्यसैले संरक्षणको केन्द्रमा समुदाय र मौलिकता नै रहनुपर्छ।
गौरा पर्व सुदूरपश्चिमको एउटा चाड मात्र होइन, यस भूगोलको धार्मिक आस्था, कृषि संस्कृति, पारिवारिक सम्बन्ध, लोकभाषा, देउडा र सामुदायिक जीवनको समष्टिगत अभिव्यक्ति हो । बिरुँडादेखि अठवालीसम्म र पूजादेखि देउडासम्म यसका हरेक पक्षले एउटा लामो सांस्कृतिक यात्राको प्रतिनिधित्व गर्छन् ।
तर कुनै पनि संस्कृति केवल विगतको गौरवमा टिकेर जीवित रहँदैन। त्यसलाई नयाँ पुस्ताले बुझ्नुपर्छ, अपनाउनुपर्छ र समयअनुकूल रूपमा अगाडि बढाउनुपर्छ । त्यसैले आजको आवश्यकता गौरालाई केवल भव्य रूपमा मनाउनु होइन—यसको मौलिकता बुझेर संरक्षण गर्नु हो ।
गौरा पर्वले परिवार जोडोस्, समाज जोडोस् र पुस्ताबीचको सांस्कृतिक सम्बन्ध बलियो बनाओस् । धार्मिक आस्थासँगै लोकसंस्कृति, भाषा र सामाजिक सद्भावको संरक्षण गर्ने साझा अभियान बन्न सके मात्र गौरा आगामी पुस्ताका लागि पनि त्यत्तिकै जीवन्त र अर्थपूर्ण रहिरहनेछ ।
गौरा जोगाउनु भनेको एउटा पर्व मात्र जोगाउनु होइन; सुदूरपश्चिमको सांस्कृतिक स्मृति र पहिचान जोगाउनु हो ।
