“भ्यालेन्टाइड डे ” अर्थात “प्रणय दिवस” प्रेम व्यक्त गर्ने दिनका रूपमा विश्वभर फैलिएको छ। यसको प्रभाव बालबालिका तथा युवा युवतीहरुमा पर्न थालेको छ। अहिलेको समयमा प्रणय दिवसलाई शैक्षिक संस्था तथा समाजमा प्रमुख समस्याको रुपमा देखा पर्न थालेको छ। नेपाली समाजको सन्दर्भमा यसले केही नकारात्मक प्रभाव पनि देखाउन थालेको छ। विशेष गरी हाम्रो मौलिक संस्कार, पारिवारिक मर्यादा र सामाजिक सन्तुलनभन्दा बाहिरी प्रदर्शन र खर्चिलो संस्कृतिलाई बढी महत्व दिने प्रवृत्ति बढ्दै गएको देखिन्छ। प्रेम र सम्मान भन्ने कुरा एक दिनको प्रदर्शनभन्दा व्यवहार र जिम्मेवारीमा देखिनु पर्ने विषय हो, तर अहिले धेरै युवापुस्तामा उपहार, देखावटी र सामाजिक सञ्जालमा प्रदर्शन गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यसले मौलिक नेपाली संस्कृति, सादगी र पारिवारिक मूल्यलाई कमजोर बनाउने खतरा पनि पैदा गरेको छ। त्यसैले कुनै पनि विदेशी संस्कार अपनाउँदा आफ्नै समाजको मूल्य र मर्यादामा त्यसले के कस्तो असर पर्छ भन्ने कुरामा ध्यान दिनु पर्दछ।
पूर्वीय दर्शनले मानव जीवनलाई केवल भोग र आकर्षणको आधारमा होइन, मूल्य, मर्यादा र आत्मिक उन्नतिको आधारमा हेर्ने परम्परा निर्माण गरेको छ। यस दर्शनमा प्रेम कुनै क्षणिक अनुभूति होइन, यो त आत्माको विस्तार हो, करुणाको स्वर हो र मानवता जोड्ने अदृश्य सेतु हो। यही दृष्टिले आज विश्वभर फैलिएको भ्यालेन्टाइन डे लाई हेर्दा एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ—के प्रेमलाई एउटा दिनमा सीमित गर्न सकिन्छ वा प्रेम जीवनको निरन्तर साधना हो ?
हाम्रा प्राचीन ग्रन्थहरूले प्रेमलाई अत्यन्त व्यापक अर्थ दिएका छन्। ऋग्वेद मा संसारलाई मित्रताको दृष्टिले हेर्नु पर्ने भाव व्यक्त गरिएको छ। यो भावले प्रेमलाई केवल व्यक्तिगत सम्बन्धमा सीमित नगरी समग्र सृष्टिप्रतिको सद्भाव र सहअस्तित्वको रूपमा स्थापित गर्छ । त्यस्तै उपनिषद् हरूले प्रेमलाई आत्मिक अनुभूतिको रूपमा व्याख्या गरेका छन्—जब मानिसले अर्को प्राणीमा पनि आफ्नै आत्माको प्रतिबिम्ब देख्न थाल्छ, त्यही क्षण साँचो प्रेमको जन्म हुन्छ।
धार्मिक आख्यान र पुरातन कथाहरूले पनि प्रेमलाई त्याग, धैर्य र निष्ठासँग जोडेर प्रस्तुत गरेका छन् । पुराण हरूमा प्रेमलाई साधना र तपस्याको रूपमा चित्रित गरिएको पाइन्छ। प्रेम त्यस्तो शक्ति हो, जसले कठिनाइलाई पनि अर्थपूर्ण बनाउँछ र पीडालाई पनि सहनशील बनाउँछ।
हाम्रा देव–देवताका जीवन कथाहरू प्रेमका उच्चतम उदाहरण हुन्। शिव र पार्वती को सम्बन्ध प्रतीक्षा, विश्वास र समर्पणको प्रतीक हो । पार्वतीको तपस्या र शिवको स्वीकारले प्रेमलाई समय र कठिनाइभन्दा ठूलो शक्ति भएको प्रमाणित गर्छ।
त्यस्तै राम र सीता को जीवनले प्रेमलाई मर्यादा र कर्तव्यसँग जोडेर देखाउँछ। वनवास, दुःख र विछोडका बीच पनि उनीहरूको सम्बन्ध विश्वासमा अडिग रह्यो। यसले प्रेमलाई केवल सुखका क्षणमा मात्र होइन, दुःखका क्षणमा पनि अटल रहने शक्ति भएको सन्देश दिन्छ।
कृष्ण को जीवनमा प्रेमको अर्को आयाम देखिन्छ—मित्रता, करुणा र लोककल्याणको प्रेम । कृष्णको प्रेम सीमित र निजी मात्र होइन, समष्टिगत र विश्वव्यापी प्रेमको प्रतीक बनेर देखा पर्छ।
नेपाली साहित्यले पनि प्रेमलाई गहिरो मानवीय मूल्यका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा को अमर कृति मुनामदन मा प्रेम धन, दूरी र समयभन्दा ठूलो शक्ति भएको देखाइएको छ। मुनाको प्रतीक्षा र समर्पणले प्रेमलाई आत्मिक निष्ठाको रूपमा चित्रित गर्छ। यस काव्यले प्रेमलाई केवल भावनात्मक आकर्षण होइन, जीवनको नैतिक आधारका रूपमा स्थापित गर्छ।
यी सबै उदाहरणहरूले एउटा सत्य स्पष्ट पार्छन्—पूर्वीय चिन्तनमा प्रेम प्रदर्शनको विषय होइन, आचरणको विषय हो। यही सन्दर्भमा भ्यालेन्टाइन डे को प्रभावलाई नेपाली समाजमा हेर्दा मिश्रित चित्र देखिन्छ। एकातिर यसले प्रेम व्यक्त गर्ने अवसर दिएको छ, मानिसहरूलाई सम्बन्धको महत्व सम्झाउने एउटा माध्यम बनेको छ। तर अर्कोतिर यसको स्वरूप क्रमशः बजारमुखी र प्रदर्शनमुखी हुँदै गएको देखिन्छ।
आर्थिक दृष्टिले हेर्दा यस दिन फूल, उपहार, रेस्टुरेन्ट, मनोरञ्जन र विभिन्न व्यापारिक गतिविधिमा वृद्धि हुन्छ। अल्पकालीन रूपमा यसले व्यापारलाई चलायमान बनाउँछ। तर दीर्घकालीन रूपमा प्रेमलाई वस्तुमा रूपान्तरण गर्ने प्रवृत्तिले उपभोगवादलाई बढावा दिन्छ। सीमित आय भएका युवाहरूमा पनि खर्च गर्नैपर्ने सामाजिक दबाब सिर्जना हुन्छ, जसले आर्थिक असन्तुलन र मानसिक तनाव निम्त्याउन सक्छ।
सामाजिक संरचनामा यसको प्रभाव अझ गहिरो देखिन्छ। हाम्रो समाज पारिवारिक र सामूहिक सम्बन्धमा आधारित छ, जहाँ सम्बन्ध दीर्घकालीन जिम्मेवारी र सामाजिक सन्तुलनसँग जोडिएको हुन्छ। तर क्षणिक आकर्षणलाई प्रेम ठान्ने प्रवृत्ति बढ्दै जाँदा सम्बन्धको स्थायित्व कमजोर हुने खतरा पनि बढ्न सक्छ।
सामाजिक सञ्जालको प्रभावले प्रेमलाई तुलना र प्रदर्शनको विषय बनाएको छ। प्रेमको मूल्य उपहारको आकार वा तस्बिरको आकर्षणबाट नाप्न थालियो भने यसको आत्मिक गहिराइ हराउने खतरा रहन्छ। तर पूर्वीय दर्शनले सधैं सन्तुलनको बाटो देखाएको छ। न त अन्धपरम्परा, न त अन्धानुकरण—बरु विवेकपूर्ण समन्वय। आधुनिक संस्कृतिका सकारात्मक पक्ष ग्रहण गर्दै आफ्ना मूल्य र मर्यादालाई जोगाउनु नै सही मार्ग हो।
अन्ततः प्रेमको साँचो अर्थ फूलको सुगन्धभन्दा मनको सुगन्धमा हुन्छ, शब्दभन्दा व्यवहारमा हुन्छ, र उत्सवभन्दा जीवनको निरन्तरतामा हुन्छ। हाम्रो सभ्यताले हजारौं वर्षअघि एउटा महान् विचार संसारलाई दिएको थियो—“वसुधैव कुटुम्बकम्”। यो भाव विशेष रूपमा महाउपनिषद् मा व्यक्त भएको पाइन्छ। यसको अर्थ हो—यो सम्पूर्ण पृथ्वी एउटा परिवार हो।
जब प्रेम केवल दुई व्यक्तिमा सीमित रहँदैन र सम्पूर्ण मानवता, सम्पूर्ण जीवजगत् र सम्पूर्ण विश्वप्रति फैलिन्छ, तब मात्र प्रेम पूर्ण हुन्छ । यही विश्व बन्धुत्वको भावना पूर्वीय दर्शनको आत्मा हो। त्यसैले प्रेमलाई एउटा दिनको उत्सवमा मात्र सीमित गर्नु भन्दा जीवनको मूल्यका रूपमा स्वीकार गर्नु आवश्यक छ। यदि प्रेममा करुणा, जिम्मेवारी, मर्यादा र विश्व बन्धुत्वको भाव जोडियो भने समाज पनि सुन्दर बन्छ, अर्थतन्त्र पनि सन्तुलित हुन्छ, र मानव जीवन पनि अर्थपूर्ण हुन्छ।
अन्ततः प्रेम त्यो शक्ति हो, जसले मानिसलाई मानिससँग मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्वसँग जोड्छ। यही पूर्वीय दर्शनको सन्देश हो, यही मानव सभ्यताको स्थायी आधार हो, र यही साँचो प्रेमको उज्यालो हो।