लोकतन्त्रको आधार जनताको सार्वभौमसत्तामा निहित हुन्छ । राज्यसत्ताको मूल स्रोत जनता हुन् भन्ने मान्यता आधुनिक लोकतान्त्रिक राजनीतिक दर्शनको केन्द्रमा रहेको छ। यही मान्यतालाई व्यवहारमा लागू गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी र वैधानिक माध्यम निर्वाचन हो । निर्वाचन केवल प्रतिनिधि चयन गर्ने प्रक्रियामात्र होइन । यो समाजको राजनीतिक चेतना, जनताको आकांक्षा, नेतृत्वप्रतिको विश्वास तथा शासनप्रतिको मूल्याङ्कनलाई अभिव्यक्त गर्ने लोकतान्त्रिक अभ्यास हो ।
इतिहासले देखाएको छ कि लोकतन्त्रमा शक्ति स्थायी हुँदैन । जनमत नै अन्तिम निर्णायक शक्ति हो । विश्वका धेरै शक्तिशाली र ऐतिहासिक रूपमा सम्मानित नेताहरू पनि निर्वाचनमा पराजित भएका उदाहरणहरू प्रशस्त छन् । बेलायतका युद्धकालीन प्रधानमन्त्री Winston Churchill ले दोस्रो विश्वयुद्धमा आफ्नो राष्ट्रलाई विजय दिलाएर विश्व इतिहासमा अनुपम स्थान बनाएका थिए । तर सन् १९४५ को आम निर्वाचनमा उनी पराजित भए । अमेरिकाका राष्ट्रपति George H. W. Bush खाडी युद्धपछि अत्यन्त लोकप्रिय बनेका थिए । तर सन् १९९२ को निर्वाचनमा उनले हार स्वीकार गर्नुपर्यो । भारतकी प्रभावशाली प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धी पनि सन् १९७७ को निर्वाचनमा जनमतबाट पराजित भइन् ।
नेपालको राजनीतिक इतिहासमा पनि यस्ता उदाहरणहरू प्रशस्त छन् । नेपालका प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका अग्रणी नेता कृष्णप्रसाद भट्टराइले ऐतिहासिक परिवर्तनको नेतृत्व गरे पनि २०४८ को निर्वाचनमा हार बेहोर्नुपरेको थियो । नेपाल २०५२ देखि सन्चालब भएको सशस्त्र विद्रोहलाई तार्किक निस्कर्षमा पुगाउन नेपाली काँग्रेसले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै गर्दा पार्टीले आंशिक पराजय भोग्नु परेको तितो सत्य हाम्रा सामु छर्लङ्ग छ । यी घटनाहरूले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छन् कि लोकतन्त्रमा पद, प्रतिष्ठा वा विगतका उपलब्धि मात्र पर्याप्त हुँदैनन् । अन्ततः जनताको विश्वास नै निर्णायक हुन्छ ।
नेपालको २०८२ सालको निर्वाचन परिणामलाई पनि यही लोकतान्त्रिक दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्न आवश्यक छ । यो परिणाम केवल केही नेताहरूको हार वा जितको घटना मात्र होइन । यसले नेपाली समाजको राजनीतिक चेतना, जनताको अपेक्षा र लोकतन्त्रको परिपक्वताको स्तरलाई पनि प्रतिबिम्बित गरेको छ ।
१. निर्वाचन : जनमतको वैधानिक अभिव्यक्ति
लोकतन्त्रको सार जनताको सहभागितामा निहित हुन्छ । निर्वाचनले नागरिकलाई शासन प्रक्रियामा प्रत्यक्ष सहभागिता जनाउने अवसर प्रदान गर्छ । नागरिकहरूले आफ्नो मतमार्फत राज्य सञ्चालन गर्ने अधिकार कसलाई दिने भन्ने निर्णय गर्छन् । यही कारणले निर्वाचनलाई लोकतन्त्रको जीवनरेखा भनिन्छ ।
राजनीतिक सिद्धान्तका अनुसार निर्वाचनले तीन महत्वपूर्ण कार्य गर्दछ । पहिलो, सरकारको वैधता स्थापना गर्छ । दोस्रो, जनताको इच्छा र आकांक्षालाई संस्थागत रूप दिन्छ । तेस्रो, राजनीतिक प्रतिस्पर्धालाई व्यवस्थित र संस्थागत बनाउँछ ।
यदि निर्वाचन स्वतन्त्र, निष्पक्ष र पारदर्शी भयो भने मात्र लोकतन्त्र बलियो हुन्छ । निर्वाचन प्रक्रियामा पारदर्शिता, संस्थागत विश्वसनीयता र राजनीतिक संस्कार अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ ।
नेपालको संघीय लोकतान्त्रिक व्यवस्थाले निर्वाचन प्रणालीलाई अझ व्यापक र समावेशी बनाएको छ । संघीय संसद, प्रदेश सभा र स्थानीय तहका निर्वाचनहरूले जनप्रतिनिधित्वलाई विस्तारित गरेका छन् । यसले लोकतान्त्रिक सहभागितालाई पनि सुदृढ बनाएको छ ।
२. २०८२ को निर्वाचन : जनचेतना र परिवर्तनको संकेत
२०८२ सालको निर्वाचन परिणामले नेपाली समाजमा आएको राजनीतिक परिवर्तनलाई स्पष्ट संकेत गरेको छ । यस निर्वाचनमा केही स्थापित नेताहरू पराजित भए भने नयाँ अनुहारहरू उदाएका छन् ।
यो परिणामलाई केवल व्यक्तिगत हार–जितका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन । यसले मतदाताको सोच, अपेक्षा र राजनीतिक चेतनामा आएको परिवर्तनलाई पनि संकेत गर्दछ ।
आजका मतदाता पहिलेभन्दा धेरै सचेत छन् । सूचना प्रविधिको विस्तार, सञ्चार माध्यमको पहुँच र शिक्षाको विकासले जनताको राजनीतिक चेतनालाई व्यापक रूपमा विस्तार गरेको छ ।
मतदाताहरू अब केवल भावनात्मक नारामा विश्वास गर्ने अवस्थामा छैनन् । उनीहरू विकास, सुशासन, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वको अपेक्षा गर्छन् ।
२०८२ को निर्वाचनले नेपाली लोकतन्त्र क्रमशः परिपक्व हुँदै गएको संकेत पनि दिएको छ । मतदाताहरू दलगत निष्ठाभन्दा पनि काम, परिणाम र विश्वसनीयतालाई प्राथमिकता दिन थालेका छन् ।
३. पराजयको वास्तविक कारण : गहिरो राजनीतिक सन्देश
नेपालको राजनीतिमा निर्वाचनमा हार भएपछि “अन्तर्घात” भन्ने आरोप लगाउने प्रवृत्ति सामान्यजस्तै बनिसकेको छ । यो हाँस्यासप्रद र अपरिपक्व धारणा हो । हाम्रा कमिकम्जोरी पनि थिएकि ? जनताले साथ नदिनुमा कतै उमेदवारको कम्जोरी थियो कि ? राष्ट्र र जनताको सेवक भएर काम गर्ने व्यक्तिले यस प्रकारका गौण कुरामा ध्यान दिंदैन । तर लोकतान्त्रिक विश्लेषणले के देखाउँछ भने निर्वाचन परिणाम धेरै जटिल सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक कारणहरूको परिणाम हुन्छ ।
पहिलो कारण जनतामा बढ्दो राजनीतिक चेतना हो । आजका मतदाता नेतृत्वको काम, नीति र व्यवहारको मूल्याङ्कन गर्न सक्षम भएका छन् ।
दोस्रो कारण विकास र सुशासनको अपेक्षा हो । जनता अब केवल राजनीतिक स्थिरता मात्र होइन, आर्थिक अवसर र जीवनस्तर सुधारको अपेक्षा पनि गर्छन् ।
तेस्रो कारण नयाँ नेतृत्वप्रतिको आकर्षण हो । युवा पुस्ता परिवर्तन, नवाचार र पारदर्शिता चाहन्छ । यसले परम्परागत नेतृत्वलाई चुनौती दिएको छ ।
चौथो कारण जनतासँगको दूरी हो । चुनावपछि जनतासँग सम्पर्क कमजोर हुने प्रवृत्तिले जनविश्वास घटाउँछ ।
४. लोकतन्त्रको भविष्य : आत्मसमीक्षा र सुधारको आवश्यकता
२०८२ को निर्वाचन परिणामले नेपाली राजनीतिक दलहरूलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ । लोकतन्त्रमा निरन्तर सुधार आवश्यक हुन्छ । राजनीतिक दलहरूले हारलाई दोषारोपणको माध्यम बनाउनु हुँदैन । बरु यसलाई आत्मसमीक्षा र सुधारको अवसरका रूपमा लिनुपर्छ । दलभित्र लोकतान्त्रिक अभ्यास, पारदर्शिता, योग्य नेतृत्वको विकास र जनतासँग निरन्तर संवाद आवश्यक छ । यदि राजनीतिक नेतृत्वले जनताको अपेक्षालाई सम्मान गर्दै सुधारको मार्ग अपनायो भने नेपालको लोकतन्त्र अझ सुदृढ हुनेछ । अन्यथा जनताले पुनः निर्वाचनमार्फत परिवर्तनको निर्णय गर्नेछन् । यही लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति हो ।
लोकतन्त्रमा अन्ततः जनता नै मालिक हुन्छन् । नेता जनताका प्रतिनिधि मात्र हुन् । २०८२ को निर्वाचन परिणामले नेपाली समाजको राजनीतिक चेतना र जनताको अपेक्षालाई स्पष्ट रूपमा अभिव्यक्त गरेको छ । यो परिणामले नेतृत्वलाई एउटा महत्वपूर्ण पाठ दिएको छ । जनताको विश्वास नै सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक शक्ति हो ।
यदि नेतृत्वले यस सन्देशलाई गम्भीर रूपमा ग्रहण गरेर सुधारको मार्ग अपनायो भने नेपालको लोकतन्त्र अझ बलियो हुनेछ। लोकतन्त्रको वास्तविक सुन्दरता यही हो कि यहाँ अन्तिम निर्णय जनताको हुन्छ ।
देबेन्द्र दत्त भट्ट