नेपालको राजनीतिक इतिहासमा केही नामहरू यस्ता छन्, जो केवल इतिहासका पानामा सीमित छैनन्, बरु आजको लोकतान्त्रिक चेतना, नागरिक अधिकार र राजनीतिक नैतिकतामा निरन्तर उपस्थित छन्। अमर वीर सहिद शुक्रराज शास्त्री त्यस्तै व्यक्तित्व हुन्। उनी केवल राणाशाहीविरुद्ध लड्ने एक क्रान्तिकारी मात्र होइनन्, उनी नेपाली समाजलाई विचार, साहस र नैतिकताको मार्ग देखाउने राजनीतिक चिन्तक पनि हुन्। आज नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको अभ्यासमा रहेको सन्दर्भमा शुक्रराज शास्त्रीको राजनीतिक विचार र बलिदानलाई पुनः मूल्याङ्कन गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ।
शुक्रराज शास्त्रीको उदय
शुक्रराज शास्त्री जन्मिएका बेला नेपाल निरंकुश राणाशाहीको कठोर नियन्त्रणमा थियो। शासन सत्ता जनताप्रति उत्तरदायी थिएन, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, राजनीतिक संगठन र नागरिक अधिकार पूर्ण रूपमा निषेधित थिए। शिक्षित हुनु नै शंकाको विषय मानिन्थ्यो, प्रश्न उठाउनु अपराध ठानिन्थ्यो। यही घुटनपूर्ण वातावरणमा शुक्रराज शास्त्रीको चेतना विकसित भयो।
उनले भारतमा अध्ययन गर्दा स्वतन्त्रता आन्दोलन, गान्धीवादी अहिंसा, समाज सुधार र राजनीतिक चेतनाबाट गहिरो प्रभाव लिए। तर उनी केवल नक्कलवादी चिन्तक बनेनन्। उनले ती विचारहरूलाई नेपालको सामाजिक यथार्थसँग जोडेर आत्मसात् गरे। यही कारण शास्त्री केवल राजनीतिक कार्यकर्ता होइन, वैचारिक अभियन्ता बने।
विचारको राजनीति :
शुक्रराज शास्त्रीको राजनीतिक विशेषता भनेकै विचारको राजनीति हो। त्यतिबेला धेरै क्रान्तिकारीहरू सशस्त्र विद्रोहको पक्षमा थिए, तर शास्त्रीले चेतनाको क्रान्तिलाई प्राथमिकता दिए। उनका भाषण, लेखन र सार्वजनिक वक्तव्यहरू जनतालाई जागरुक बनाउने साधन बने।
उनको प्रसिद्ध उद्घोष — “राणाशाही जनताको शोषणमा टिकेको शासन हो” — केवल सत्ता आलोचना मात्र थिएन, त्यो राजनीतिक चेतनाको घोषणा थियो। उनले जनतालाई शासकको डरबाट मुक्त हुन सिकाए। यही कारण राणाशाहीका लागि शास्त्री सबैभन्दा खतरनाक बने, किनकि उनी बन्दुकले होइन, विचारले शासन हल्लाइरहेका थिए।
राजनीतिक नैतिकता र व्यक्तिगत साहस
आजको राजनीतिमा नैतिकताको चर्चा कम हुँदै गएको सन्दर्भमा शुक्रराज शास्त्रीको जीवन अत्यन्त सान्दर्भिक देखिन्छ। उनी पद, सुविधा वा व्यक्तिगत सुरक्षाका लागि कहिल्यै सम्झौता गर्न तयार भएनन्। उनलाई थाहा थियो— खुला रूपमा बोल्नुको मूल्य मृत्यु पनि हुन सक्छ। तर पनि उनले डरलाई राजनीति गर्न दिएनन्।
राणाशाहीले उनलाई पक्राउ गरी सार्वजनिक रूपमा फाँसी दिएको घटना केवल एक व्यक्तिको हत्या थिएन, त्यो विचारको हत्या गर्ने प्रयास थियो। तर इतिहासले देखायो— विचारलाई मार्न सकिँदैन। शास्त्रीको मृत्युपछि आन्दोलन झन् तीव्र भयो, जनचेतना झन् फैलियो।
सहिद आन्दोलन र लोकतन्त्रको आधार
शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, दशरथ चन्द र गंगालाल श्रेष्ठ — यी चार सहिदहरू नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनका मेरुदण्ड हुन्। उनीहरूको बलिदानले २००७ सालको प्रजातान्त्रिक क्रान्तिको बाटो तयार गर्यो ।
राजनीतिक दृष्टिले हेर्दा, शास्त्रीको सहादताले तीन महत्त्वपूर्ण प्रभाव
डरको राजनीति अन्त्यको सुरुवात
संगठित राजनीतिक चेतनाको विकास
नागरिक अधिकारप्रति सामूहिक दाबी
यी आधारबिना आजको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र कल्पनासमेत गर्न सकिँदैन।
समकालीन राजनीति
आज नेपालमा लोकतन्त्र त छ, तर जनतामा निराशा पनि बढ्दो छ। भ्रष्टाचार, सत्ता केन्द्रित राजनीति, वैचारिक शून्यता र नैतिक पतनले लोकतन्त्र कमजोर बन्दै गएको छ। यही अवस्थामा प्रश्न उठ्छ— के हामीले शुक्रराज शास्त्रीको सपना पूरा गरेका छौँ?
शास्त्रीले चाहेको लोकतन्त्र केवल चुनाव जित्ने व्यवस्था थिएन। त्यो न्याय, उत्तरदायित्व र जनसम्मानमा आधारित शासन प्रणाली थियो। आज नेताहरू जनतासँग होइन, सत्तासँग जवाफदेही देखिन्छन्। यो अवस्थाले शास्त्रीको विचारसँग गम्भीर दूरी सिर्जना गरेको छ।
आजका राजनीतिक दलहरूले सहिदको नाम प्रयोग गर्छन्, तर सहिदको विचार आत्मसात् गर्दैनन्। सहिद दिवसमा माल्यार्पण हुन्छ, भाषण हुन्छ, तर राजनीतिक व्यवहार उही पुरानै रहन्छ। यो प्रवृत्ति स्वयं सहिदप्रतिको अपमान हो।
यदि शुक्रराज शास्त्री आज जीवित हुन्थे भने सम्भवतः उनी सत्तामा बसेका होइन, सत्तालाई प्रश्न गरिरहेका हुन्थे। उनले भ्रष्टाचार, सत्ता दुरुपयोग र जनविरोधी नीतिहरूविरुद्ध निर्भीक आवाज उठाइरहेका हुन्थे।
अमर वीर सहिद शुक्रराज शास्त्रीलाई सम्झनु केवल इतिहास दोहोर्याउनु होइन, उनी बाँचिरहेको राजनीतिक चेतनालाई आत्मसात् गर्नु हो। लोकतन्त्र केवल संविधानमा लेखिएको शब्द होइन, त्यो निरन्तर संघर्षको परिणाम हो। शास्त्रीको जीवनले सिकाउँछ— डरभन्दा सत्य ठूलो हुन्छ, सत्ता भन्दा जनता शक्तिशाली हुन्छन्, र विचारभन्दा बलियो कुनै हतियार हुँदैन।
नेपालको समकालीन राजनीतिले अहिले गम्भीर आत्मसमीक्षाको माग गरिरहेको छ। लोकतन्त्र स्थापनापछि प्राप्त उपलब्धि हुँदाहुँदै पनि राजनीतिक अस्थिरता, सत्ताको स्वार्थकेन्द्रित प्रयोग र जनअपेक्षाप्रति उदासीनताले आमनागरिकमा निराशा बढाएको छ। यही सन्दर्भमा आजको राजनीति सुधारमुखी हुनैपर्छ भन्ने आवाज झन् सशक्त बन्दै गएको छ।
सबैभन्दा पहिला दलभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्र सुदृढ गर्न आवश्यक छ। सीमित नेतृत्वको पकड, गुटबन्दी र अवसरवादी संस्कारले नीति र विचारलाई ओझेलमा पारेको छ। नेतृत्व चयनदेखि निर्णय प्रक्रियासम्म पारदर्शिता र उत्तरदायित्व कायम नगरी राजनीतिक विश्वसनीयता फर्किन सक्दैन। साथै, विचार र कार्यक्रमभन्दा पद र शक्तिलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिमा स्पष्ट सुधार चाहिन्छ।
दोस्रो, सुशासन र जवाफदेहितालाई व्यवहारमा उतार्नु अपरिहार्य छ। भ्रष्टाचार नियन्त्रण, कानुनको समान कार्यान्वयन र सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा राजनीतिक हस्तक्षेप अन्त्य नगरी विकास सम्भव छैन। संसद् र सरकार दुवै जनताको समस्याप्रति संवेदनशील र परिणाममुखी हुनुपर्छ।
अन्ततः
समावेशी राजनीति र राष्ट्रिय एकताप्रतिको प्रतिबद्धता बलियो बनाउनुपर्छ। क्षेत्र, वर्ग र पहिचानका नाममा विभाजन होइन, साझा राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर नीति निर्माण हुन जरुरी छ। सुधारिएको राजनीतिक संस्कारले मात्रै लोकतन्त्रलाई सार्थक र जनमुखी बनाउन सक्छ।
आजको नेपालले यदि साँच्चै सहिदप्रति सम्मान जनाउन चाहन्छ भने, त्यो भाषण र औपचारिकतामा होइन, नैतिक राजनीति, उत्तरदायी शासन र जनमुखी लोकतन्त्रमा देखिनुपर्छ। अमर वीर सहिद शुक्रराज शास्त्री इतिहासका पात्र होइनन्, उनी आज पनि हाम्रो राजनीतिक चेतनाका मार्गदर्शक हुन्।
वीर सहिद अमर रहुन।
देबेन्द्र दत्त भट्ट , मेलौली बैतडी ।
लेखक नेपालको समकालीन राजनीतिमा अनुसन्धान गरि रहेका छन।