हरेक वर्ष मे २२ का दिन विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय जैविक विविधता दिवस मनाइन्छ । यो दिवस केवल एउटा औपचारिक कार्यक्रम नभई पृथ्वीमा रहेका सम्पूर्ण जीवजन्तु, वनस्पति, पर्यावरणीय प्रणाली र प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षणप्रति विश्व समुदायलाई सचेत गराउने महत्वपूर्ण अवसर हो । मानव सभ्यताको विकाससँगै प्रकृतिमाथि अत्यधिक दोहन बढ्दै गएको छ । वन विनाश, प्रदूषण, जलवायु परिवर्तन, अव्यवस्थित शहरीकरण तथा प्राकृतिक स्रोतको अन्धाधुन्ध प्रयोगले जैविक विविधता गम्भीर संकटमा पुगेको छ । यही कारण आज जैविक विविधताको संरक्षण केवल वातावरणीय मुद्दा मात्र नभई मानव अस्तित्वसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय बनेको छ
नेपाल जस्तो प्राकृतिक सम्पदाले धनी मुलुकका लागि जैविक विविधताको महत्व अझ बढी छ । हिमाल, पहाड र तराईको भौगोलिक विविधताले नेपाललाई विश्वकै समृद्ध जैविक विविधता भएको देशका रूपमा चिनाएको छ । सानो भूभागमा समेत हजारौं प्रकारका वनस्पति, जडीबुटी, जीवजन्तु तथा पक्षी पाइन्छन् । तर पछिल्ला वर्षहरूमा बढ्दो मानवीय हस्तक्षेपले यस क्षेत्रमा चुनौती थपिएको छ । त्यसैले जैविक विविधता दिवसले नेपाललाई आफ्नो प्राकृतिक सम्पदा जोगाउने दिशामा अझ जिम्मेवार बन्न प्रेरित गरेको छ ।
जैविक विविधताको अर्थ र यसको महत्व
जैविक विविधता भन्नाले पृथ्वीमा रहेका सम्पूर्ण जीवजन्तु, वनस्पति, सूक्ष्म जीव, तिनको आनुवंशिक भिन्नता तथा तिनले निर्माण गरेका पर्यावरणीय प्रणालीहरूको विविधतालाई जनाइन्छ । सरल भाषामा भन्नुपर्दा प्रकृतिमा रहेका सबै जीवित तत्वहरूको सन्तुलित अस्तित्व नै जैविक विविधता हो । वन, नदी, हिमाल, तालतलैया, जङ्गल, घाँसे मैदानदेखि मानव जीवनसम्म सबै जैविक विविधतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छन् ।
मानव जीवनका आधारभूत आवश्यकताहरू — खाना, पानी, औषधि, कपडा, ऊर्जा तथा स्वच्छ वातावरण — सबै जैविक विविधतामै निर्भर छन् । कृषिका लागि आवश्यक बीउबिजन, परागसेचन गर्ने मौरी, वातावरण शुद्ध बनाउने वनस्पति, रोगको उपचार गर्ने जडीबुटी तथा जलचक्र सञ्चालन गर्ने प्राकृतिक प्रणाली जैविक विविधताका अमूल्य उपहार हुन् । यदि प्रकृतिको सन्तुलन बिग्रियो भने मानव जीवन नै संकटमा पर्न सक्छ ।
विश्वमा पाइने धेरै औषधिहरू वनस्पतिबाट निर्माण गरिएका छन् । नेपालमा पाइने यार्सागुम्बा, जटामसी, पाँचऔंले, सतुवा लगायतका जडीबुटी विश्व बजारमा महत्वपूर्ण मानिन्छन् । यी केवल आर्थिक स्रोत मात्र होइनन्, स्वास्थ्य सुरक्षाका आधार पनि हुन् । त्यस्तै वनहरूले कार्बन अवशोषण गरी जलवायु परिवर्तनको असर कम गर्न सहयोग गर्छन् । नदी र तालहरूले जलस्रोत संरक्षण गर्छन् । जैविक विविधता संरक्षण बिना दिगो विकास सम्भव छैन भन्ने तथ्य आज विश्वले स्वीकार गरिसकेको छ ।
जैविक विविधता सांस्कृतिक रूपमा पनि महत्वपूर्ण छ । नेपाली समाजका अनेक संस्कृति, पर्व, धार्मिक आस्था तथा परम्परा प्रकृतिसँग गाँसिएका छन् । पीपल, बर, तुलसी, देवदारु जस्ता वनस्पतिलाई धार्मिक दृष्टिले पूजनीय मानिन्छ । गाई, नाग, गरुड, मयूर लगायतका जीवहरू धार्मिक कथासँग जोडिएका छन् । यसले प्रकृतिप्रति सम्मान गर्ने संस्कार विकास गरेको छ । तर आधुनिकताको प्रभावसँगै प्रकृतिप्रतिको संवेदनशीलता क्रमशः कमजोर बन्दै गएको देखिन्छ ।
नेपालमा जैविक विविधताको अवस्था र चुनौती
नेपाल विश्वको कुल भूभागको अत्यन्त सानो हिस्सा ओगट्ने देश भए पनि जैविक विविधताका दृष्टिले अत्यन्त धनी राष्ट्र हो । यहाँ उष्ण प्रदेशदेखि हिमाली क्षेत्रसम्मका विविध हावापानी पाइन्छन् । यही कारण नेपालमा विभिन्न प्रकारका वनस्पति, वन्यजन्तु तथा चराचुरुङ्गीको बसोबास रहेको छ । नेपालमा हजारौं प्रकारका फूल, जडीबुटी तथा दुर्लभ जीवजन्तु पाइन्छन् । एकसिंगे गैँडा, बंगाल टाइगर, हिमचितुवा, रातो पाण्डा, कस्तुरी मृग जस्ता दुर्लभ जीव विश्वकै आकर्षणका केन्द्र हुन् ।
राष्ट्रिय निकुञ्ज, संरक्षण क्षेत्र तथा सामुदायिक वन कार्यक्रमले नेपाललाई जैविक विविधता संरक्षणमा विश्वसामु उदाहरणीय बनाएको छ । सामुदायिक वनको अवधारणाले वन संरक्षणसँगै स्थानीय जनताको सहभागिता बढाएको छ । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा गैँडाको संख्या वृद्धि हुनु, बाघ संरक्षणमा सफलता मिल्नु तथा वन क्षेत्र विस्तार हुनु सकारात्मक उपलब्धि हुन् ।
तर चुनौतीहरू अझै गम्भीर छन् । वन फँडानी, डढेलो, अवैध चोरीसिकार, नदी प्रदूषण, प्लास्टिकजन्य फोहोर, अव्यवस्थित सडक विस्तार तथा जलवायु परिवर्तनले जैविक विविधता संकटमा पारेका छन् । विशेषगरी हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि हुँदा हिमनदी पग्लिने क्रम बढेको छ । यसले त्यहाँका वनस्पति तथा वन्यजन्तुको प्राकृतिक बासस्थानमा असर पारेको छ ।
कृषिमा अत्यधिक रासायनिक मल तथा विषादीको प्रयोगले माटोको गुणस्तर घट्दै गएको छ । मौरी, पुतली लगायत परागसेचन गर्ने जीवहरूको संख्या घट्दै जाँदा कृषि उत्पादनमा समेत असर परेको छ । शहरी क्षेत्रमा हरियाली नष्ट हुँदै जाँदा वातावरण प्रदूषित बन्दै गएको छ । नदी किनार अतिक्रमण, जथाभावी ढुंगा–गिट्टी उत्खनन तथा वन विनाशले प्राकृतिक विपद्का घटनाहरू बढेका छन् ।
नेपालमा विकास निर्माणका नाममा वातावरणीय प्रभावको पर्याप्त अध्ययन नगरी परियोजना सञ्चालन गरिने प्रवृत्ति पनि समस्या बनेको छ । सडक विस्तार गर्दा हजारौं रूख काटिन्छन् तर त्यसको उचित विकल्प खोजिँदैन । जलविद्युत् आयोजना, उद्योग तथा शहरीकरणका कारण वन्यजन्तुको आवतजावत मार्ग अवरुद्ध भएका छन् । यसले मानव र वन्यजन्तुबीच द्वन्द्व बढाएको छ ।
जलवायु परिवर्तन जैविक विविधताका लागि अर्को ठूलो चुनौती हो । वर्षाको अनियमितता, खडेरी, बाढीपहिरो तथा तापक्रम वृद्धिले प्राकृतिक प्रणाली असन्तुलित बनाएको छ । कतिपय जीवजन्तु तथा वनस्पति लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् । यदि समयमै संरक्षणका प्रभावकारी उपाय अपनाइएन भने भविष्यमा स्थिति अझ भयावह बन्न सक्छ ।
संरक्षणका उपाय र सामूहिक जिम्मेवारी
जैविक विविधताको संरक्षण सरकार वा कुनै एक संस्थाको मात्र जिम्मेवारी होइन । यो सम्पूर्ण मानव समुदायको साझा दायित्व हो । प्रकृतिको संरक्षण बिना मानव सभ्यता सुरक्षित रहन सक्दैन भन्ने चेतना प्रत्येक व्यक्तिमा विकास गर्न आवश्यक छ । त्यसका लागि शिक्षा, जनचेतना, कानुनी व्यवस्था तथा स्थानीय सहभागितालाई सुदृढ बनाउनु अत्यावश्यक छ ।
विद्यालय तहदेखि नै वातावरण तथा जैविक विविधतासम्बन्धी शिक्षा प्रभावकारी रूपमा लागू गरिनुपर्छ । विद्यार्थीहरूमा प्रकृतिप्रतिको माया, जिम्मेवारी तथा संरक्षणको भावना विकास गर्नुपर्छ । वृक्षारोपण, सरसफाइ, जल संरक्षण तथा वन्यजन्तु संरक्षणका कार्यक्रम व्यवहारिक रूपमा सञ्चालन गरिनुपर्छ ।
स्थानीय समुदायलाई संरक्षण कार्यमा सक्रिय सहभागी बनाउनु महत्वपूर्ण हुन्छ । सामुदायिक वन कार्यक्रमले यही कुरा प्रमाणित गरेको छ । स्थानीय जनताले प्रत्यक्ष लाभ प्राप्त गर्ने व्यवस्था भए संरक्षण अभियान अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ । जडीबुटी खेती, पर्यापर्यटन तथा हरित रोजगारका माध्यमबाट आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ ।
सरकारले वातावरणीय कानुन कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ । अवैध वन फँडानी, चोरीसिकार तथा नदी दोहनमा संलग्नलाई कडा कारबाही आवश्यक छ । विकास निर्माणका परियोजनामा वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन अनिवार्य रूपमा कार्यान्वयन गरिनुपर्छ । हरित विकासको अवधारणा व्यवहारमा उतारिनुपर्छ ।
प्लास्टिकको प्रयोग घटाउनु, जैविक खेतीलाई प्रोत्साहन गर्नु, पानीको संरक्षण गर्नु तथा सार्वजनिक स्थलमा हरियाली बढाउनु पनि जैविक विविधता संरक्षणका महत्वपूर्ण कदम हुन् । प्रत्येक नागरिकले आफ्नो वरिपरिको वातावरण जोगाउने जिम्मेवारी महसुस गर्नुपर्छ । एउटा रूख रोप्नु, नदीमा फोहोर नफाल्नु, वन्यजन्तुको संरक्षण गर्नु जस्ता सामान्य कार्यले पनि ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ ।
विश्व समुदायले पनि जैविक विविधता संरक्षणका लागि विभिन्न सन्धि तथा अभियान सञ्चालन गरिरहेको छ । संयुक्त राष्ट्रसंघअन्तर्गत जैविक विविधता महासन्धिले विश्वलाई साझा लक्ष्यतर्फ अघि बढाउन प्रयास गरिरहेको छ । नेपालले पनि यस्ता अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धतालाई व्यवहारमा कार्यान्वयन गर्न आवश्यक छ ।
आज विश्वले भोगिरहेको वातावरणीय संकटले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ — प्रकृतिमाथिको असन्तुलित हस्तक्षेपले अन्ततः मानव जीवनलाई नै संकटमा पार्छ । कोरोना महामारीपछि त विश्वले अझ राम्रोसँग बुझेको छ कि मानव स्वास्थ्य र प्राकृतिक प्रणालीबीच गहिरो सम्बन्ध छ । स्वस्थ वन, स्वच्छ नदी, सुरक्षित वन्यजन्तु र सन्तुलित वातावरण बिना मानव जीवन सुरक्षित रहन सक्दैन ।
अन्तर्राष्ट्रिय जैविक विविधता दिवस केवल भाषण र औपचारिक कार्यक्रम गर्ने दिन बन्नु हुँदैन । यो दिवसले आत्मसमीक्षा गर्ने अवसर दिनुपर्छ । हामीले प्रकृतिप्रति कति जिम्मेवारी निभाइरहेका छौं ? आगामी पुस्ताका लागि कस्तो वातावरण छोड्दैछौं ? यी प्रश्नको उत्तर खोज्नु आजको आवश्यकता हो ।
नेपालको सभ्यता, संस्कृति, कृषि, पर्यटन तथा अर्थतन्त्र सबै प्रकृतिसँग गाँसिएका छन् । यदि वन नष्ट भए, नदी सुक्यो, वन्यजन्तु हराए र वातावरण असन्तुलित भयो भने विकासको सपना अधुरो रहन्छ । त्यसैले जैविक विविधताको संरक्षणलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताका रूपमा लिनुपर्छ ।
प्रकृति केवल उपयोगको वस्तु होइन, जीवनको आधार हो । पृथ्वीमा रहेका प्रत्येक जीवको अस्तित्व महत्वपूर्ण छ । एउटा सानो किरादेखि विशाल वनसम्म सबैले पर्यावरणीय सन्तुलन कायम राख्न भूमिका खेलेका हुन्छन् । त्यसैले जैविक विविधताको संरक्षण भनेको मानव सभ्यता, संस्कृतिको निरन्तरता र भविष्यको सुरक्षा हो ।
आजको आवश्यकता विकास र प्रकृतिबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो । आर्थिक समृद्धिका नाममा प्रकृतिको विनाश गर्ने होइन, प्रकृतिसँग सहअस्तित्व कायम गर्दै दिगो विकासको बाटो रोज्नुपर्छ । यही चेतना जागृत गराउनु नै अन्तर्राष्ट्रिय जैविक विविधता दिवसको मुख्य उद्देश्य हो ।
यदि हामीले आज प्रकृतिको रक्षा गर्न सकेनौं भने भोलिको पुस्ताले हरियाली होइन, केवल विनाशको कथा पढ्न बाध्य हुनेछ । त्यसैले समयमै सचेत बनौं, प्रकृतिलाई माया गरौं र जैविक विविधताको संरक्षणमार्फत पृथ्वीलाई सुरक्षित बनाउने अभियानमा सबै एकजुट बनौं । स्रोतको अन्धाधुन्ध प्रयोगले जैविक विविधता गम्भीर संकटमा पुगेको छ । यही कारण आज जैविक विविधताको संरक्षण केवल वातावरणीय मुद्दा मात्र नभई मानव अस्तित्वसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय बनेको छ ।
नेपाल जस्तो प्राकृतिक सम्पदाले धनी मुलुकका लागि जैविक विविधताको महत्व अझ बढी छ । हिमाल, पहाड र तराईको भौगोलिक विविधताले नेपाललाई विश्वकै समृद्ध जैविक विविधता भएको देशका रूपमा चिनाएको छ । सानो भूभागमा समेत हजारौं प्रकारका वनस्पति, जडीबुटी, जीवजन्तु तथा पक्षी पाइन्छन् । तर पछिल्ला वर्षहरूमा बढ्दो मानवीय हस्तक्षेपले यस क्षेत्रमा चुनौती थपिएको छ । त्यसैले जैविक विविधता दिवसले नेपाललाई आफ्नो प्राकृतिक सम्पदा जोगाउने दिशामा अझ जिम्मेवार बन्न प्रेरित गरेको छ ।
जैविक विविधताको अर्थ र यसको महत्व
जैविक विविधता भन्नाले पृथ्वीमा रहेका सम्पूर्ण जीवजन्तु, वनस्पति, सूक्ष्म जीव, तिनको आनुवंशिक भिन्नता तथा तिनले निर्माण गरेका पर्यावरणीय प्रणालीहरूको विविधतालाई जनाइन्छ । सरल भाषामा भन्नुपर्दा प्रकृतिमा रहेका सबै जीवित तत्वहरूको सन्तुलित अस्तित्व नै जैविक विविधता हो । वन, नदी, हिमाल, तालतलैया, जङ्गल, घाँसे मैदानदेखि मानव जीवनसम्म सबै जैविक विविधतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छन् ।
मानव जीवनका आधारभूत आवश्यकताहरू — खाना, पानी, औषधि, कपडा, ऊर्जा तथा स्वच्छ वातावरण — सबै जैविक विविधतामै निर्भर छन् । कृषिका लागि आवश्यक बीउबिजन, परागसेचन गर्ने मौरी, वातावरण शुद्ध बनाउने वनस्पति, रोगको उपचार गर्ने जडीबुटी तथा जलचक्र सञ्चालन गर्ने प्राकृतिक प्रणाली जैविक विविधताका अमूल्य उपहार हुन् । यदि प्रकृतिको सन्तुलन बिग्रियो भने मानव जीवन नै संकटमा पर्न सक्छ ।
विश्वमा पाइने धेरै औषधिहरू वनस्पतिबाट निर्माण गरिएका छन् । नेपालमा पाइने यार्सागुम्बा, जटामसी, पाँचऔंले, सतुवा लगायतका जडीबुटी विश्व बजारमा महत्वपूर्ण मानिन्छन् । यी केवल आर्थिक स्रोत मात्र होइनन्, स्वास्थ्य सुरक्षाका आधार पनि हुन् । त्यस्तै वनहरूले कार्बन अवशोषण गरी जलवायु परिवर्तनको असर कम गर्न सहयोग गर्छन् । नदी र तालहरूले जलस्रोत संरक्षण गर्छन् । जैविक विविधता संरक्षण बिना दिगो विकास सम्भव छैन भन्ने तथ्य आज विश्वले स्वीकार गरिसकेको छ ।
जैविक विविधता सांस्कृतिक रूपमा पनि महत्वपूर्ण छ । नेपाली समाजका अनेक संस्कृति, पर्व, धार्मिक आस्था तथा परम्परा प्रकृतिसँग गाँसिएका छन् । पीपल, बर, तुलसी, देवदारु जस्ता वनस्पतिलाई धार्मिक दृष्टिले पूजनीय मानिन्छ । गाई, नाग, गरुड, मयूर लगायतका जीवहरू धार्मिक कथासँग जोडिएका छन् । यसले प्रकृतिप्रति सम्मान गर्ने संस्कार विकास गरेको छ । तर आधुनिकताको प्रभावसँगै प्रकृतिप्रतिको संवेदनशीलता क्रमशः कमजोर बन्दै गएको देखिन्छ ।
नेपालमा जैविक विविधताको अवस्था र चुनौती
नेपाल विश्वको कुल भूभागको अत्यन्त सानो हिस्सा ओगट्ने देश भए पनि जैविक विविधताका दृष्टिले अत्यन्त धनी राष्ट्र हो । यहाँ उष्ण प्रदेशदेखि हिमाली क्षेत्रसम्मका विविध हावापानी पाइन्छन् । यही कारण नेपालमा विभिन्न प्रकारका वनस्पति, वन्यजन्तु तथा चराचुरुङ्गीको बसोबास रहेको छ । नेपालमा हजारौं प्रकारका फूल, जडीबुटी तथा दुर्लभ जीवजन्तु पाइन्छन् । एकसिंगे गैँडा, बंगाल टाइगर, हिमचितुवा, रातो पाण्डा, कस्तुरी मृग जस्ता दुर्लभ जीव विश्वकै आकर्षणका केन्द्र हुन् ।
राष्ट्रिय निकुञ्ज, संरक्षण क्षेत्र तथा सामुदायिक वन कार्यक्रमले नेपाललाई जैविक विविधता संरक्षणमा विश्वसामु उदाहरणीय बनाएको छ । सामुदायिक वनको अवधारणाले वन संरक्षणसँगै स्थानीय जनताको सहभागिता बढाएको छ । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा गैँडाको संख्या वृद्धि हुनु, बाघ संरक्षणमा सफलता मिल्नु तथा वन क्षेत्र विस्तार हुनु सकारात्मक उपलब्धि हुन् ।
तर चुनौतीहरू अझै गम्भीर छन् । वन फँडानी, डढेलो, अवैध चोरीसिकार, नदी प्रदूषण, प्लास्टिकजन्य फोहोर, अव्यवस्थित सडक विस्तार तथा जलवायु परिवर्तनले जैविक विविधता संकटमा पारेका छन् । विशेषगरी हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि हुँदा हिमनदी पग्लिने क्रम बढेको छ । यसले त्यहाँका वनस्पति तथा वन्यजन्तुको प्राकृतिक बासस्थानमा असर पारेको छ ।
कृषिमा अत्यधिक रासायनिक मल तथा विषादीको प्रयोगले माटोको गुणस्तर घट्दै गएको छ । मौरी, पुतली लगायत परागसेचन गर्ने जीवहरूको संख्या घट्दै जाँदा कृषि उत्पादनमा समेत असर परेको छ । शहरी क्षेत्रमा हरियाली नष्ट हुँदै जाँदा वातावरण प्रदूषित बन्दै गएको छ । नदी किनार अतिक्रमण, जथाभावी ढुंगा–गिट्टी उत्खनन तथा वन विनाशले प्राकृतिक विपद्का घटनाहरू बढेका छन् ।
नेपालमा विकास निर्माणका नाममा वातावरणीय प्रभावको पर्याप्त अध्ययन नगरी परियोजना सञ्चालन गरिने प्रवृत्ति पनि समस्या बनेको छ । सडक विस्तार गर्दा हजारौं रूख काटिन्छन् तर त्यसको उचित विकल्प खोजिँदैन । जलविद्युत् आयोजना, उद्योग तथा शहरीकरणका कारण वन्यजन्तुको आवतजावत मार्ग अवरुद्ध भएका छन् । यसले मानव र वन्यजन्तुबीच द्वन्द्व बढाएको छ ।
जलवायु परिवर्तन जैविक विविधताका लागि अर्को ठूलो चुनौती हो । वर्षाको अनियमितता, खडेरी,? बाढीपहिरो तथा तापक्रम वृद्धिले प्राकृतिक प्रणाली असन्तुलित बनाएको छ । कतिपय जीवजन्तु तथा वनस्पति लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् । यदि समयमै संरक्षणका प्रभावकारी उपाय अपनाइएन भने भविष्यमा स्थिति अझ भयावह बन्न सक्छ
संरक्षणका उपाय र सामूहिक जिम्मेवारी
जैविक विविधताको संरक्षण सरकार वा कुनै एक संस्थाको मात्र जिम्मेवारी होइन । यो सम्पूर्ण मानव समुदायको साझा दायित्व हो । प्रकृतिको संरक्षण बिना मानव सभ्यता सुरक्षित रहन सक्दैन भन्ने चेतना प्रत्येक व्यक्तिमा विकास गर्न आवश्यक छ । त्यसका लागि शिक्षा, जनचेतना, कानुनी व्यवस्था तथा स्थानीय सहभागितालाई सुदृढ बनाउनु अत्यावश्यक छ ।
विद्यालय तहदेखि नै वातावरण तथा जैविक विविधतासम्बन्धी शिक्षा प्रभावकारी रूपमा लागू गरिनुपर्छ । विद्यार्थीहरूमा प्रकृतिप्रतिको माया, जिम्मेवारी तथा संरक्षणको भावना विकास गर्नुपर्छ । वृक्षारोपण, सरसफाइ, जल संरक्षण तथा वन्यजन्तु संरक्षणका कार्यक्रम व्यवहारिक रूपमा सञ्चालन गरिनुपर्छ ।
स्थानीय समुदायलाई संरक्षण कार्यमा सक्रिय सहभागी बनाउनु महत्वपूर्ण हुन्छ । सामुदायिक वन कार्यक्रमले यही कुरा प्रमाणित गरेको छ । स्थानीय जनताले प्रत्यक्ष लाभ प्राप्त गर्ने व्यवस्था भए संरक्षण अभियान अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ । जडीबुटी खेती, पर्यापर्यटन तथा हरित रोजगारका माध्यमबाट आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ ।
सरकारले वातावरणीय कानुन कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ । अवैध वन फँडानी, चोरीसिकार तथा नदी दोहनमा संलग्नलाई कडा कारबाही आवश्यक छ । विकास निर्माणका परियोजनामा वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन अनिवार्य रूपमा कार्यान्वयन गरिनुपर्छ । हरित विकासको अवधारणा व्यवहारमा उतारिनुपर्छ ।
प्लास्टिकको प्रयोग घटाउनु, जैविक खेतीलाई प्रोत्साहन गर्नु, पानीको संरक्षण गर्नु तथा सार्वजनिक स्थलमा हरियाली बढाउनु पनि जैविक विविधता संरक्षणका महत्वपूर्ण कदम हुन् । प्रत्येक नागरिकले आफ्नो वरिपरिको वातावरण जोगाउने जिम्मेवारी महसुस गर्नुपर्छ । एउटा रूख रोप्नु, नदीमा फोहोर नफाल्नु, वन्यजन्तुको संरक्षण गर्नु जस्ता सामान्य कार्यले पनि ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ ।
विश्व समुदायले पनि जैविक विविधता संरक्षणका लागि विभिन्न सन्धि तथा अभियान सञ्चालन गरिरहेको छ । संयुक्त राष्ट्रसंघअन्तर्गत जैविक विविधता महासन्धिले विश्वलाई साझा लक्ष्यतर्फ अघि बढाउन प्रयास गरिरहेको छ । नेपालले पनि यस्ता अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धतालाई व्यवहारमा कार्यान्वयन गर्न आवश्यक छ ।
आज विश्वले भोगिरहेको वातावरणीय संकटले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ — प्रकृतिमाथिको असन्तुलित हस्तक्षेपले अन्ततः मानव जीवनलाई नै संकटमा पार्छ । कोरोना महामारीपछि त विश्वले अझ राम्रोसँग बुझेको छ कि मानव स्वास्थ्य र प्राकृतिक प्रणालीबीच गहिरो सम्बन्ध छ । स्वस्थ वन, स्वच्छ नदी, सुरक्षित वन्यजन्तु र सन्तुलित वातावरण बिना मानव जीवन सुरक्षित रहन सक्दैन ।
अन्तर्राष्ट्रिय जैविक विविधता दिवस केवल भाषण र औपचारिक कार्यक्रम गर्ने दिन बन्नु हुँदैन । यो दिवसले आत्मसमीक्षा गर्ने अवसर दिनुपर्छ । हामीले प्रकृतिप्रति कति जिम्मेवारी निभाइरहेका छौं ? आगामी पुस्ताका लागि कस्तो वातावरण छोड्दैछौं ? यी प्रश्नको उत्तर खोज्नु आजको आवश्यकता हो ।
नेपालको सभ्यता, संस्कृति, कृषि, पर्यटन तथा अर्थतन्त्र सबै प्रकृतिसँग गाँसिएका छन् । यदि वन नष्ट भए, नदी सुक्यो, वन्यजन्तु हराए र वातावरण असन्तुलित भयो भने विकासको सपना अधुरो रहन्छ । त्यसैले जैविक विविधताको संरक्षणलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताका रूपमा लिनुपर्छ ।
प्रकृति केवल उपयोगको वस्तु होइन, जीवनको आधार हो । पृथ्वीमा रहेका प्रत्येक जीवको अस्तित्व महत्वपूर्ण छ । एउटा सानो किरादेखि विशाल वनसम्म सबैले पर्यावरणीय सन्तुलन कायम राख्न भूमिका खेलेका हुन्छन् । त्यसैले जैविक विविधताको संरक्षण भनेको मानव सभ्यता, संस्कृतिको निरन्तरता र भविष्यको सुरक्षा हो ।
आजको आवश्यकता विकास र प्रकृतिबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो । आर्थिक समृद्धिका नाममा प्रकृतिको विनाश गर्ने होइन, प्रकृतिसँग सहअस्तित्व कायम गर्दै दिगो विकासको बाटो रोज्नुपर्छ । यही चेतना जागृत गराउनु नै अन्तर्राष्ट्रिय जैविक विविधता दिवसको मुख्य उद्देश्य हो ।
यदि हामीले आज प्रकृतिको रक्षा गर्न सकेनौं भने भोलिको पुस्ताले हरियाली होइन, केवल विनाशको कथा पढ्न बाध्य हुनेछ । त्यसैले समयमै सचेत बनौं, प्रकृतिलाई माया गरौं र जैविक विविधताको संरक्षणमार्फत पृथ्वीलाई सुरक्षित बनाउने अभियानमा सबै एकजुट बनौं ।
शिक्षक देवेन्द्र दत्त भट्ट
सुजङग स्कुल राजपुर डाेटी