हरेक वर्ष जुन १४ का दिन विश्व रक्तदाता दिवस मनाइदै आएको छ। रक्तदाताहरुप्रति उच्च सम्मान तथा यस अभियानप्रति रक्तदाताहरुलाई अभिप्रेरित गर्न यो कार्यक्रम गरिदै आएको हो। मानव रगतको समूह पत्ता लगाउने वैज्ञानिक कार्ल ल्याण्डस्टाइनरको जन्मदिन जुन १४ भएकाले यस अवसरमा हरेक वर्ष आजको दिनमा यो दिवस मनाईँदै आएको छ। ” नियमित रुपमा रगत र प्लाज्मा दान गरौँ , जीवन बचाउने कार्यमा हातेमालो गरौँ ” भन्ने मूल नाराका साथ नेपाल लगाएत विश्वभरीका विभिन्न सङ्घ संस्थाहरुले यो दिवस मनाउँदै आएका छन।
विश्वका विकसित राष्ट्रहरूले रक्तदानलाई नागरिक उत्तरदायित्वको एउटा महत्वपूर्ण आयामका रूपमा स्थापित गरेका छन्। विद्यालय तहदेखि नै रक्तदानसम्बन्धी शिक्षा प्रदान गरिन्छ । विश्वविद्यालय, सरकारी संस्था, निजी क्षेत्र तथा सामुदायिक संगठनहरूले नियमित रूपमा रक्तदान कार्यक्रम सञ्चालन गर्छन् । यसले गर्दा सुरक्षित रक्तको आपूर्ति सुनिश्चित गर्न सहज भएको छ । विकसित देशहरूको अनुभवले के देखाउँछ भने रक्तदानलाई स्वास्थ्य सेवा मात्र नभई सामाजिक संस्कारका रूपमा विकास गर्न सकियो भने रक्त अभावको समस्या उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ ।
विश्वव्यापी रूपमा हेर्दा स्वेच्छिक रक्तदानको अवधारणाले उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनले लामो समयदेखि स्वेच्छिक, निःशुल्क र नियमित रक्तदानलाई प्रोत्साहन गर्दै आएको छ । यसको मुख्य कारण सुरक्षित रक्तको सुनिश्चितता हो । आर्थिक लाभको उद्देश्यले गरिएको रक्तदानभन्दा स्वेच्छिक रक्तदानलाई बढी सुरक्षित मानिन्छ । स्वेच्छिक रक्तदाताहरू समाजसेवाको भावनाबाट प्रेरित हुने भएकाले उनीहरूको स्वास्थ्य अवस्था र जिम्मेवारीबोधप्रति विश्वास गर्न सकिन्छ ।
नेपालमा पनि रक्तदानप्रतिको आकर्षण विगतको तुलनामा उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ । विशेषगरी युवापुस्ताले रक्तदानलाई सामाजिक अभियानका रूपमा ग्रहण गर्न थालेका छन् । जन्मदिन, विवाह वर्षगाँठ, स्मृति दिवस तथा विभिन्न राष्ट्रिय पर्वहरूमा रक्तदान कार्यक्रम आयोजना गर्ने सकारात्मक संस्कार विकास हुँदै गएको छ । सामाजिक सञ्जालको प्रभावका कारण रक्तदानसम्बन्धी जानकारी जनस्तरसम्म छिटो पुग्न थालेको छ । यसले रक्तदानप्रतिको सकारात्मक सोच निर्माण गर्न सहयोग पुर्याएको छ ।
यद्यपि चुनौतीहरू अझै बाँकी छन् । ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रहरूमा रक्तदानसम्बन्धी पर्याप्त जानकारीको अभाव देखिन्छ । कतिपय स्थानमा रक्तदानप्रति डर, भ्रम र अन्धविश्वास अझै विद्यमान छन् । केही व्यक्तिहरू रक्तदानले स्वास्थ्य कमजोर बनाउँछ भन्ने गलत धारणा राख्छन् । कतिपयले आफ्नो रक्त समूहबारे जानकारी नै राखेका हुँदैनन् । यस्ता समस्याहरू समाधान गर्न व्यापक जनचेतना अभियान आवश्यक छ ।
रक्तदानप्रति नागरिकलाई अभिप्रेरित गर्न शिक्षा क्षेत्रको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । विद्यालय र कलेजका पाठ्यक्रममा रक्तदानसम्बन्धी विषयवस्तु समावेश गरिनुपर्छ । विद्यार्थीहरूलाई वैज्ञानिक तथ्यका आधारमा रक्तदानको महत्व बुझाउन सकियो भने भविष्यमा जिम्मेवार रक्तदाता तयार गर्न सकिन्छ । युवावस्था पुगेपछि रक्तदानलाई सामाजिक उत्तरदायित्वका रूपमा ग्रहण गर्ने संस्कार विकास हुन्छ ।
परिवार पनि प्रेरणाको महत्वपूर्ण केन्द्र हो । यदि अभिभावक स्वयं रक्तदाता छन् भने सन्तानहरूमा पनि सकारात्मक प्रभाव पर्छ । घरपरिवारभित्र रक्तदानको महत्वबारे छलफल हुने वातावरण निर्माण गर्न आवश्यक छ । समाज परिवर्तनको आधार परिवार भएकाले रक्तदान संस्कृतिको विकासमा यसको भूमिका उल्लेखनीय हुन्छ ।
सञ्चारमाध्यमहरू रक्तदान अभियानका सशक्त माध्यम हुन् । रेडियो, टेलिभिजन, पत्रपत्रिका तथा डिजिटल प्लेटफर्महरूले रक्तदानसम्बन्धी सही जानकारी जनतासम्म पुर्याउन सक्छन् । विशेषगरी रक्त अभावका कारण ज्यान जोखिममा परेका व्यक्तिहरू र रक्तदानबाट जीवन पाएका बिरामीहरूको वास्तविक कथा प्रस्तुत गर्दा समाजमा गहिरो प्रभाव पर्छ । यस्ता प्रेरणादायी उदाहरणहरूले धेरै मानिसलाई रक्तदानका लागि उत्प्रेरित गर्न सक्छन् ।
सामाजिक सञ्जालको प्रभाव वर्तमान समयमा झन् व्यापक छ । फेसबुक, युट्युब, टिकटक, इन्स्टाग्राम तथा अन्य माध्यमहरूबाट रक्तदानसम्बन्धी सन्देश प्रभावकारी रूपमा प्रसारण गर्न सकिन्छ । विशेषगरी युवापुस्तालाई लक्षित गरेर सिर्जनात्मक सामग्री तयार गर्न सके रक्तदान अभियानलाई जनआन्दोलनको स्वरूप दिन सकिन्छ । सकारात्मक सन्देश, प्रेरणादायी भिडियो तथा वास्तविक अनुभवहरूको साझेदारीले जनचेतना विस्तार गर्न ठूलो योगदान पुर्याउँछ ।
स्थानीय तहहरूको भूमिका पनि कम महत्वपूर्ण छैन । पालिकाहरूले नियमित रूपमा रक्तदान कार्यक्रम आयोजना गर्न सक्छन् । स्वास्थ्य शाखाहरूमार्फत रक्तदानसम्बन्धी जानकारी गाउँगाउँसम्म पुर्याउन सकिन्छ । स्थानीय स्तरमा रक्तदाता समूह गठन गरी आवश्यक पर्दा तत्काल रक्त उपलब्ध गराउने संयन्त्र विकास गर्न सकिन्छ । यसले आकस्मिक अवस्थाहरूमा ठूलो सहयोग पुर्याउँछ ।
रक्तदाताहरूको सम्मान पनि अभिप्रेरणाको महत्वपूर्ण पक्ष हो । रक्तदान गर्ने व्यक्तिहरूलाई समाजले सम्मान र कृतज्ञताको भाव व्यक्त गर्नुपर्छ । सम्मानपत्र, प्रशंसापत्र वा सार्वजनिक सम्मानले रक्तदाताको मनोबल वृद्धि गर्छ । यसले अरू व्यक्तिहरूलाई समेत रक्तदानका लागि प्रेरित गर्दछ । यद्यपि रक्तदानको मूल्य कुनै पुरस्कारमा होइन, मानवताको सेवामा निहित हुन्छ भन्ने तथ्यलाई पनि उत्तिकै महत्व दिनुपर्छ ।
स्वास्थ्य संस्थाहरूले रक्त सङ्कलन, परीक्षण र भण्डारण प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी बनाउनु आवश्यक छ । नागरिकहरूलाई सुरक्षित र पारदर्शी सेवा उपलब्ध गराउन सकेमा जनविश्वास वृद्धि हुन्छ । विश्वास नै रक्तदान अभियानको मेरुदण्ड हो । जब नागरिकहरूले आफूले दिएको रक्त सही व्यक्तिसम्म पुग्ने विश्वास गर्छन्, तब उनीहरू नियमित रक्तदाता बन्न उत्साहित हुन्छन् ।
विश्व रक्तदाता दिवसले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ । मानव जीवनभन्दा मूल्यवान् कुनै सम्पत्ति छैन । धन, सम्पत्ति, पद वा प्रतिष्ठाले संकटको घडीमा रक्तको आवश्यकता पूरा गर्न सक्दैनन् । त्यस्तो बेला अर्को मानिसको निस्वार्थ सहयोग नै जीवनरक्षाको आधार बन्छ । यही कारण रक्तदान मानवताको सर्वोच्च उदाहरणका रूपमा स्थापित भएको छ ।
आजको विश्वमा मानवता अनेक चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ । प्राकृतिक विपत्ति, महामारी, दुर्घटना तथा विभिन्न स्वास्थ्य समस्याहरूले लाखौँ मानिस प्रभावित भइरहेका छन् । यस्ता परिस्थितिमा रक्तदानले आशाको ज्योति प्रज्वलित गर्दछ । यसले मानिसहरूबीच सहयोग, सद्भाव र सहअस्तित्वको भावना बलियो बनाउँछ । रक्तदानले सिकाउने सबैभन्दा ठूलो पाठ भनेको मानव जीवनको सम्मान हो ।
हामीले सम्झनुपर्छ कि रगतको आवश्यकता कुनै पनि समयमा पर्न सक्छ । आज हामी रक्तदाता हुन सक्छौँ, भोलि रक्तग्राही बन्न सक्छौँ । जीवन अनिश्चित छ । त्यसैले समाजमा पर्याप्त रक्तको उपलब्धता सुनिश्चित गर्नु सामूहिक दायित्व हो । यो दायित्व पूरा गर्न प्रत्येक सक्षम नागरिकले आफ्नो स्थानबाट योगदान दिन आवश्यक छ ।
अन्ततः
रक्तदान केवल चिकित्सकीय प्रक्रिया होइन, मानवताको उत्सव हो । यो जीवन बचाउने, आशा जगाउने र समाजलाई मानवीय मूल्यतर्फ उन्मुख गराउने अभियान हो । विश्व रक्तदाता दिवसको अवसरमा हामी सबैले रक्तदानसम्बन्धी भ्रम र अन्धविश्वास त्याग्ने, सही जानकारी ग्रहण गर्ने तथा नियमित रक्तदानलाई जीवनको एक सकारात्मक संस्कारका रूपमा अंगीकार गर्ने संकल्प गर्नुपर्छ । स्वस्थ व्यक्तिले गरेको केही मिनेटको योगदानले कसैको सम्पूर्ण जीवन बदल्न सक्छ । यही सत्यलाई आत्मसात् गर्दै रक्तदानलाई सामाजिक आन्दोलनका रूपमा अघि बढाउनु आजको आवश्यकता हो ।
रक्तदान गरौँ । जीवन बचाऔँ । मानवताको सम्मान गरौँ । यही विश्व रक्तदाता दिवसको सार्थक सन्देश हो ।
देबेन्द्र दत्त भट्ट .
मेलौली बैतडी