नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेश प्रकृति, परम्परा र जीवनदर्शनले भरिएको भूभाग हो। यहाँका पर्व–उत्सव केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र नभई सामुदायिक एकता, मौखिक साहित्य र संस्कृतिको संरक्षण गर्ने सशक्त माध्यम हुन्। यस्ता पर्वहरूमध्ये पुस १५ सुदूरपश्चिमेली जनजीवनसँग गहिरो रूपमा गाँसिएको एक विशेष दिन हो। यस दिनलाई कतै “पुस पन्ध्र”, कतै “पुसको मध्य” त कतै “जाडोको चोटी” का रूपमा पनि बुझिन्छ। पुस १५ ले जाडो ऋतुको चरम अवस्थालाई संकेत मात्र गर्दैन, यसले जीवनको कठोर यथार्थसँग जुध्ने आत्मबल, परिवारको न्यानोपन र मौलिक संस्कृतिको निरन्तरताको सन्देश पनि बोकेको हुन्छ।
पुस १५ सुदूरपश्चिममा खासगरी कृषक समुदायका लागि महत्वपूर्ण दिन हो। यस समयसम्म खेतबारीको सबैकाम सकेर विश्राम मिल्ने भएकाले मानिसहरू घरपरिवारसँग बसेर सुख–दुःख साट्ने अवसर पाउँछन्। कठ्यांग्रिने जाडोमा बाहिरको काम कम हुने भएकाले घरभित्र आगो ताप्दै बस्ने, पुराना कथा सम्झने र जीवनका अनुभव बाँड्ने चलन यही दिन झनै सक्रिय हुन्छ। यस अर्थमा पुस १५ श्रमपछि प्राप्त विश्राम र आत्मिक सन्तुलनको प्रतीक पनि हो।
सुदूरपश्चिममा पुस १५ को सबैभन्दा आकर्षक पक्ष भनेको उखान, टुक्का र कहानी भन्ने चलन हो। यस दिन साँझपख आँगन, गोठ वा भान्साघरमा आगो बालेर परिवार र छिमेकीहरू भेला हुन्छन्। जेष्ठ सदस्यहरूले जीवनका भोगाइ, समाजका शिक्षामूलक कथाहरू र पुराना लोककथाहरू सुनाउँछन्। “जाडो पुस, मिठो गुफ”, “पुसको जाडो, मनको न्यानो” जस्ता उखानहरूले मौसमसँगै मानवीय सम्बन्धको अर्थ उजागर गर्छन्। यस्ता उखान–टुक्काले केवल मनोरञ्जन मात्र दिँदैनन्, पुस्तान्तर ज्ञान, नैतिक शिक्षा र सामाजिक चेतनाको विकासमा ठूलो भूमिका खेल्छन्।
कहानी भन्ने परम्परा सुदूरपश्चिमको मौखिक साहित्यको जीवित रूप हो। कतिपय कथामा मष्टा देवता, कुलदेवता, पितृपूजाको प्रसङ्ग आउँछ भने कतिपय कथामा मेहनत, इमानदारी र सहनशीलताको महत्त्व झल्किन्छ। हजुरबुबा–हजुरआमाले सुनाउने यस्ता कथाहरू बालबालिकाका लागि पहिलो पाठशाला जस्तै हुन्छन्। आधुनिक सञ्चार माध्यमको प्रभाव बढ्दै जाँदा यी परम्परा हराउँदै जाने खतरा भए पनि पुस १५ जस्ता दिनले तिनलाई पुनर्जीवित गरिरहन्छन्।
पुस १५ को अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको तरुल, सख्खरखण्ड, पिँडालु, भ्याकुर जस्ता कन्दमूल खाने परम्परा हो। जाडोयाममा शरीरलाई न्यानो राख्न र ऊर्जा दिन यस्ता खाद्यपदार्थ उपयोगी मानिन्छन्। तरुल खाने चलन केवल पोषणसँग सम्बन्धित नभई सांस्कृतिक प्रतीक पनि हो। जमिनभित्र उम्रिएको तरुललाई बाहिर निकालेर खाने परम्पराले श्रम, धैर्य र प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई जनाउँछ। कतिपय ठाउँमा “तरुल नखाई पुस १५ बित्दैन” भन्ने उखान नै प्रचलित छ।
यस दिन महिलाहरू विशेष परिकार बनाउने, घर सफा गर्ने र परिवारको हेरचाहमा व्यस्त हुन्छन् भने पुरुषहरू दाउरा, घाँसपात र पशुपालनको काम सम्हाल्छन्। यसरी पुस १५ ले पारिवारिक भूमिकालाई सन्तुलनमा राख्दै सहकार्यको भावना बलियो बनाउँछ। चिसो मौसममा पनि सबै एकै ठाउँ बसेर खानु, हाँस्नु र कुरा गर्नुले आपसी सम्बन्धमा आत्मीयता बढाउँछ।
सांस्कृतिक दृष्टिले पनि पुसेपन्ध्रले महत्व राख्छ। जाडोको कठोर समयमा देवी–देवताको कृपा रहिरहोस् भन्ने कामनासहित मनमनै प्रार्थना गरिन्छ। यद्यपि यो दिन ठूला पूजा–पाठभन्दा पनि सहज आस्था र मौन श्रद्धाको दिनका रूपमा मनाइन्छ।
सामाजिक दृष्टिले पुस १५ ले समुदायलाई जोड्ने काम गर्छ। गाउँका मानिसहरूबीच वैमनस्य भएमा यस दिन मिलाप हुने, पुराना रिसइवी भुल्ने र नयाँ सम्बन्ध सुरु गर्ने चलन पनि कतिपय ठाउँमा पाइन्छ। आगो वरिपरि बसेर गरिने संवादले मनका गाँठा फुकाल्ने अवसर दिन्छ। यस अर्थमा पुस १५ सामाजिक मेलमिलापको मौन उत्सव हो।
आधुनिक समयसँगै सुदूरपश्चिममा पनि जीवनशैली परिवर्तन हुँदै गएको छ। मोबाइल, टेलिभिजन र सामाजिक सञ्जालले उखान–टुक्का र कहानीको स्थान लिँदैछन्। तर पुस १५ जस्ता पर्वले हामीलाई आफ्नै जरा सम्झाउने काम गर्छन्। यो दिनले भौतिक सुविधाभन्दा मानवीय सम्बन्ध, आत्मीयता र सांस्कृतिक पहिचान महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
सुदूरपश्चिममा पुस १५ केवल पात्रोको एउटा मिति होइन, यो जीवनलाई बुझ्ने एउटा दृष्टिकोण हो। जाडोको कठोरताबीच न्यानोपन खोज्ने कला, शब्दमार्फत ज्ञान साट्ने परम्परा, प्रकृतिसँग जोडिएको खानपान र परिवार–समुदायको एकता—यी सबैको संगम नै पुस १५ हो। बदलिँदो समयसँगै यसको स्वरूप केही फेरिए पनि यसको मूल आत्मा संरक्षण गर्नु हामी सबैको दायित्व हो। पुस १५ ले सुदूरपश्चिमेली समाजलाई भूत, वर्तमान र भविष्यसँग जोड्ने सांस्कृतिक सेतुका रूपमा सदैव जीवन्त रहेको छ।
देबेन्द्र दत्त भट्ट, मेलौली बैतडी