वर्तमान अवस्थामा कयौँ नागरिक आफ्नो जन्मभूमि वा स्थायी बसोबास भएको स्थान छोडी रोजगारी, शिक्षा, व्यापार, सुरक्षा वा अन्य कारणले अर्को देशमा गइ रहेका छन। अप्रवासन मानव इतिहाससँगै जोडिएको सामाजिक प्रक्रिया हो, जसले व्यक्ति र समाज दुवैको जीवनशैली परिवर्तन गर्दछ। अप्रवासीहरूले आफ्नो श्रम, सीप र अनुभवमार्फत गन्तव्य देशको आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक विकासमा योगदान पुर्याउँछन्। साथै, उनीहरूले स्वदेशमा पठाउने रेमिटेन्सले परिवारको जीवनस्तर सुधार र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र सुदृढ बनाउन मद्दत पुर्याउँछ। अप्रवासी जीवन चुनौतीपूर्ण नभएको भने होइन । नयाँ ठाउँमा आफ्नो भाषा , संस्कृति , पहिचान बचाउन कठिन कुरा हो ।
डिसेम्बर १८ लाई विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय अप्रवासी दिवसका रूपमा मनाइन्छ। यस दिवसको उद्देश्य विश्वका विभिन्न मुलुकमा बसोबास गरिरहेका अप्रवासी (Migrants) हरूको योगदानको सम्मान गर्नु, उनीहरूले भोगिरहेका समस्या उजागर गर्नु र उनीहरूको मानव अधिकारको संरक्षणप्रति विश्व समुदायको ध्यानाकर्षण गराउनु हो। विश्वव्यापीकरण, रोजगारीको खोज, शिक्षा, द्वन्द्व, गरिबी, प्राकृतिक विपद् र असमान विकासका कारण आज करोडौँ मानिसहरू आफ्नो जन्मभूमि छोडेर अन्य देशमा बस्न बाध्य छन्। उनीहरू आर्थिक विकासका महत्वपूर्ण संवाहक भए पनि विभेद, शोषण, असुरक्षा र अधिकार हननको जोखिममा परिरहेका हुन्छन्। यही यथार्थलाई सम्बोधन गर्न यो दिवस मनाउन थालिएको हो। यो दिवस मनाउँदै गर्दा उहाँहरुका दर्जनौँ समस्याहरु माथि सबैको ध्यानाकर्षण हुन पर्ने देखिन्छ ।
सन् १९९० को डिसेम्बर १८ मा संयुक्त राष्ट्रसंघले “सबै आप्रवासी कामदार तथा उनीहरूका परिवारका सदस्यहरूको अधिकार संरक्षणसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धि” पारित गरेको स्मृतिमा यो दिवस चयन गरिएको हो। त्यसैले यो दिन अप्रवासीका अधिकार, सम्मान र सुरक्षाको प्रतिवद्धताको प्रतीक बनेको छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघको भूमिका यस क्षेत्रमा अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। UN ले अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, महासन्धि र नीतिमार्फत अप्रवासीको मानव अधिकार सुनिश्चित गर्न पहल गर्दै आएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय आप्रवासन संगठन (IOM), ILO, UNHCR जस्ता निकायमार्फत सुरक्षित, व्यवस्थित र मर्यादित आप्रवासन (Safe, Orderly and Regular Migration) को अवधारणा अघि बढाइएको छ। साथै, UN ले सदस्य राष्ट्रहरूलाई आप्रवासीमैत्री नीति निर्माण, मानव तस्करी नियन्त्रण, श्रम अधिकार संरक्षण र सामाजिक समावेशीकरणका लागि मार्गदर्शन गर्दछ।
डिसेम्बर १८ अप्रवासी दिवसले अप्रवासीलाई केवल श्रमिक होइन, अधिकारयुक्त मानवका रूपमा स्वीकार गर्न विश्वलाई सन्देश दिन्छ, र संयुक्त राष्ट्रसंघ यस अभियानको प्रमुख मार्गदर्शक तथा संरक्षकको भूमिकामा रहेको छ।
नेपाल सानो देश भए पनि यहाँका नागरिकहरू मेहनती, साहसी र अवसर खोज्ने स्वभावका छन्। रोजगारी, शिक्षा, व्यवसाय तथा राम्रो जीवनको खोजीमा धेरै नेपालीहरू विदेश गएका छन्। विदेश गएर बसेका यस्ता नेपालीलाई अप्रवासी भनिन्छ। आज नेपालको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विकासमा अप्रवासी नेपालीहरूको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण रहेको छ।
सबैभन्दा ठूलो योगदान आर्थिक क्षेत्रमा देखिन्छ। विदेशमा काम गर्ने नेपालीहरूले कमाएको पैसा नेपाल पठाउँछन्, जसलाई रेमिट्यान्स भनिन्छ। यही रेमिट्यान्सले धेरै नेपाली परिवारको घरखर्च चलेको छ, बालबालिकाको पढाइ सम्भव भएको छ र गरिबी कम गर्न सहयोग पुगेको छ। नेपालको कुल राष्ट्रिय आम्दानीको ठूलो हिस्सा रेमिट्यान्सबाट नै आउँछ। यसले देशको अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाएको छ।
अप्रवासीहरूले नेपालमा रोजगारी सिर्जना गर्न पनि योगदान दिएका छन्। विदेशबाट कमाएको पैसा लिएर कतिपय अप्रवासीहरूले नेपालमै व्यवसाय सुरु गरेका छन्। होटल, पसल, यातायात, कृषि, उद्योगजस्ता क्षेत्रमा उनीहरूले लगानी गरेका छन्। यसबाट स्थानीय स्तरमा रोजगारी बढेको छ र गाउँ–गाउँमा विकासका काम अगाडि बढेका छन्।
सामाजिक विकासमा पनि अप्रवासीहरूको भूमिका उल्लेखनीय छ। विदेशमा बसेर उनीहरूले नयाँ सीप, ज्ञान र अनुशासन सिकेका हुन्छन्। नेपाल फर्किएपछि ती अनुभव र सीप समाजमा प्रयोग गर्छन्। कतिपयले विद्यालय, स्वास्थ्य चौकी, सडक, खानेपानीजस्ता सामाजिक काममा सहयोग गरेका छन्। यसले समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याएको छ।
शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा अप्रवासीहरूको योगदान झनै महत्त्वपूर्ण छ। विदेशबाट आएको पैसाले धेरै परिवारले आफ्ना सन्तानलाई राम्रो शिक्षा दिन सकेका छन्। कतिपय अप्रवासीहरूले छात्रवृत्ति, विद्यालय निर्माण, स्वास्थ्य शिविर सञ्चालन जस्ता काममा सहयोग गरेका छन्। यसले मानव विकासमा ठूलो टेवा पुगेको छ।
संस्कृति र पहिचान जोगाउने काममा पनि अप्रवासीहरू अगाडि छन्। विदेशमा बसेर पनि उनीहरूले नेपाली भाषा, संस्कृति, चाडपर्व र परम्परा जोगाइरहेका छन्। विभिन्न देशमा नेपाली संघ–संस्था स्थापना गरी नेपाललाई चिनाउने काम गरेका छन्। यसले नेपालको पहिचान विश्वभर फैलिएको छ।
यद्यपि अप्रवासनका केही चुनौती पनि छन्, जस्तै परिवारबाट टाढा बस्नुपर्ने, जोखिमपूर्ण काम, शोषण आदि। तर यी सबै कठिनाइका बाबजुद अप्रवासीहरूले देशप्रतिको माया र जिम्मेवारी कहिल्यै बिर्सेका छैनन्।
नेपालको विकासमा अप्रवासी नेपालीहरूको योगदान अमूल्य कम्ति छैन । आर्थिक, सामाजिक, शैक्षिक र सांस्कृतिक सबै क्षेत्रमा उनीहरूको भूमिका महत्वपूर्ण छ। राज्यले उचित नीति र सुरक्षा प्रदान गर्न सकेमा अप्रवासीहरूको योगदान अझ प्रभावकारी भई नेपालको समग्र विकासमा थप गति ल्याउन सकिन्छ ।
वर्तमान समयमा अझ थुप्रै सम्भावनाहरु छन । नेपाल आज ठूलो संख्यामा अप्रवासी नागरिकहरू भएको देश हो। रोजगारी, अध्ययन, व्यवसाय र जीवनस्तर सुधारका लागि लाखौँ नेपालीहरू विदेशमा बसोबास गरिरहेका छन्। यस्ता अप्रवासीहरूबाट नेपालले वर्तमान अवस्थामा विभिन्न क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण फाइदा लिन सक्ने ठूलो सम्भावना रहेको छ।
सबैभन्दा ठूलो फाइदा आर्थिक क्षेत्रमा देखिन्छ। विदेशमा काम गर्ने नेपालीहरूले पठाउने विप्रेषण (रेमिट्यान्स) ले देशको अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाएको छ। यसले परिवारको जीवनस्तर सुधार्नुका साथै शिक्षा, स्वास्थ्य र साना व्यवसायमा लगानी बढाएको छ। यदि सरकारले विप्रेषणलाई उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी गर्न प्रेरित गर्न सकेमा देशको विकास अझ तीव्र हुन सक्छ।
अप्रवासीहरूबाट ज्ञान, सीप र प्रविधिको हस्तान्तरण पनि ठूलो सम्भावना हो। विदेशमा बसेर आधुनिक सीप, नयाँ सोच र कार्यसंस्कृति सिकेका नेपालीहरू स्वदेश फर्किँदा वा टाढैबाट काम गर्दा नेपालमा नयाँ प्रविधि, व्यवस्थापन शैली र उद्यमशीलता भित्रिन सक्छ। यसले उद्योग, शिक्षा, स्वास्थ्य र सूचना प्रविधि क्षेत्रमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ।
त्यसैगरी अप्रवासीहरूले पर्यटन प्रवर्द्धनमा पनि योगदान दिन सक्छन्। विदेशमा बसेका नेपालीहरूले नेपालको संस्कृति, प्राकृतिक सौन्दर्य र सम्भावनाको प्रचार गरेमा विदेशी पर्यटक आकर्षित हुन सक्छन्। यसले रोजगारी सिर्जना र स्थानीय अर्थतन्त्र मजबुत बनाउन सहयोग पुर्याउँछ।
अन्ततः अप्रवासीहरूको नेटवर्क र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध नेपालका लागि कूटनीतिक तथा व्यापारिक अवसरको ढोका खोल्ने माध्यम बन्न सक्छ। यसरी उचित नीति, विश्वास र अवसर प्रदान गर्न सकेमा नेपालले अप्रवासीहरूबाट आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक रूपमा ठूलो फाइदा लिन सक्ने स्पष्ट सम्भावना देखिन्छ।
देबेन्द्र दत्त भट्ट, मेलौली बैतडी