खप्तड बाबा नेपालका एक महान् आध्यात्मिक गुरु, दार्शनिक तथा समाजसेवी व्यक्तित्वका रूपमा परिचित हुनुहुन्छ। उहाँको वास्तविक नाम अज्ञात भए पनि उहाँ “खप्तड बाबा” नामले प्रसिद्ध हुनुभयो, किनकि उहाँले जीवनको ठूलो समय खप्तड क्षेत्र मा बिताउनुभयो।
उहाँको जन्म सन् १८८० तिर भारतको कश्मीर क्षेत्रको डोगरा परिवारमा भएको मानिन्छ। प्रारम्भिक जीवनमा उहाँ एक प्रतिभाशाली चिकित्सक हुनुहुन्थ्यो। उहाँले कलकत्ता स्थित ट्रपिकल मेडिकल कलेजबाट एम।बी।बी।एस। अध्ययन गर्नुभएको थियो भने बेलायतबाट पनि शल्यचिकित्साको अध्ययन गर्नुभएको उल्लेख पाइन्छ।
तर सांसारिक जीवन त्यागेर उहाँले संन्यास ग्रहण गर्नुभयो र गहिरो आध्यात्मिक साधनामा लाग्नुभयो । त्यसपछि उहाँ काशी मा बसेर पूर्वीय दर्शनको अध्ययन तथा अध्यापन गर्नुभयो। अन्ततः उहाँ नेपाल आएर डोटी जिल्लाको सिलगडी शैलेश्वरी , खप्तड क्षेत्रलाई आफ्नो साधनास्थल बनाउनुभयो र करिब ५० वर्ष तपस्या गर्नुभयो।
खप्तड बाबाका कृतिहरूले आध्यात्मिकता, दर्शन, नैतिकता र जीवनोपयोगी ज्ञानलाई सरल र गहिरो रूपमा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ । उहाँका कृतिहरूले जीवनको गहिराई प्रस्तुत गरेको छ। ”धर्म विज्ञान ” , “विचार विज्ञान” , “म र मेरो कर्तव्य” “नारीधर्म र पुरुषधर्म” , “आत्म ज्ञान ” , “योग विज्ञान ” “वेदान्त विज्ञान”, “आरोग्य विज्ञान” “स्वास्थ्य विज्ञान”
नेपालको आध्यात्मिक इतिहासमा गहिरो छाप छोड्ने महान् साधक खप्तड बाबा को जीवन र विचारले मानव जीवनको मूल प्रश्नहरूलाई अत्यन्त सरल तर गहन ढंगले उजागर गर्दछ । उहाँका वचनहरू केवल उपदेश होइनन्, अनुभूति र साधनाबाट निस्किएका जीवनदर्शन हुन् । “वास्तवमा म को हुँ रु मेरो कर्तव्य के हो रु ईश्वर, आमाबाबु, गाई, गुरु र शास्त्र यी पाँच मानव मात्रको निरन्तर उपकार गर्दछन्, विचार गर यिनीहरूप्रति हाम्रो के कर्तव्य छ रु”— यो उद्धरणले सम्पूर्ण मानव जीवनको दार्शनिक सार प्रस्तुत गर्दछ ।
यस लेखमा तीन मुख्य आयाम— आत्मचेतना, कर्तव्यबोध र कृतज्ञताको आध्यात्मिक सम्बन्ध— को माध्यमबाट खप्तड बाबाको जीवन दर्शनलाई गहिरो रूपमा त्रिवेणात्मक विश्लेषण प्रस्तुत छ ।
१- ‘म को हुँ रु’ — आत्मचेतनाको खोज, अस्तित्वको रहस्य र आध्यात्मिक जागरण
मानव जीवनको सबैभन्दा प्राचीन र जटिल प्रश्न हो— “ को हुँ रु” यो प्रश्न केवल बाह्य पहिचानसँग सम्बन्धित छैन । मानिस आफ्नो नाम, जात, पद, पेशा, धन वा प्रतिष्ठाबाट आफूलाई चिन्ने प्रयास गर्छ, तर यी सबै अस्थायी छन् । खप्तड बाबाको दृष्टिमा ‘म’ भनेको शरीर होइन, मन पनि होइन, बरु चेतनाको शुद्ध स्वरूप— आत्मा हो ।
(क) शरीर, मन र आत्माको भिन्नता
शरीर भौतिक छ, परिवर्तनशील छ, नश्वर छ । मन चञ्चल छ, भावनाहरूले प्रभावित हुन्छ । तर आत्मा स्थिर छ, शाश्वत छ । मानिसले आफूलाई शरीर वा मनसँग मात्र पहिचान गर्दा दुःख, मोह र भ्रममा फस्छ । आत्मालाई चिन्ने प्रयास गरेमा मात्र ऊ साँचो स्वतन्त्रता र शान्ति प्राप्त गर्न सक्छ ।
आजको भौतिकवादी युगमा मानिसले शरीरलाई अत्यधिक महत्त्व दिएको छ । सौन्दर्य, शक्ति, धन, सुविधा— यी सबै शरीरसँग सम्बन्धित छन् । तर यी सबै क्षणिक छन् । खप्तड बाबाले यसै कारण आत्मबोधलाई जीवनको मूल आधार मानेका छन् ।
(ख) अहंकारको जाल
अहंकारले मानिसलाई सीमित बनाउँछ । “म” लाई ठूलो, शक्तिशाली, श्रेष्ठ ठान्ने प्रवृत्तिले मानिसलाई वास्तविक आत्मज्ञानबाट टाढा लैजान्छ । खप्तड बाबाको शिक्षामा ‘म’ भनेको अहंकार होइन, शुद्ध चेतना हो । अहंकार त्यागेपछि मात्र आत्माको अनुभूति सम्भव हुन्छ ।
अहंकारले मानिसलाई विभाजन गर्छ— म र तिमी, हाम्रो र उनीहरूको भावना जन्माउँछ । यसले द्वन्द्व, ईर्ष्या र द्वेष निम्त्याउँछ । तर आत्मचेतनाले एकता, प्रेम र समभाव ल्याउँछ ।
(ग) आत्मबोधको साधना
आत्मबोध केवल बौद्धिक ज्ञानले सम्भव हुँदैन । यसको लागि साधना आवश्यक हुन्छ— ध्यान, संयम, सत्यको खोज, सत्संग र आत्मअनुशासन । खप्तड बाबाको जीवन स्वयं एउटा उदाहरण हो— सरलता, तपस्या र अनुशासनमा आधारित जीवन ।
उहाँले बाह्य आडम्बरभन्दा आन्तरिक शुद्धतालाई महत्त्व दिनुभयो । शुद्ध आहार, सादा जीवन, प्रकृतिसँग नजिक रहने अभ्यास— यी सबै आत्मचेतनाको मार्ग हुन् ।
(घ) आत्मचेतना र शान्ति
जब मानिसले आफूलाई आत्माको रूपमा चिन्ने प्रयास गर्छ, तब ऊ बाह्य परिस्थितिबाट प्रभावित हुँदैन । दुःख, सुख, लाभ, हानि— यी सबैलाई समान रूपमा स्वीकार गर्न सक्छ । यही अवस्था नै आध्यात्मिक शान्ति हो ।
खप्तड बाबाको दर्शनले मानिसलाई बाह्य संसारको चञ्चलताबाट मुक्त भएर आन्तरिक स्थिरता प्राप्त गर्न प्रेरित गर्छ ।
२- ‘मेरो कर्तव्य के हो रु’ — जीवनको उद्देश्य, नैतिकता र कर्मयोग
आत्मचेतनापछि आउने अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो— “मेरो कर्तव्य के हो रु” जीवन केवल बाँच्नु मात्र होइन, अर्थपूर्ण ढंगले बाँच्नु हो । खप्तड बाबाका अनुसार कर्तव्य नै जीवनको आधार हो ।
(क) कर्तव्यको वास्तविक अर्थ
कर्तव्य भन्नाले केवल काम गर्नु होइन, सही काम गर्नु हो । कर्तव्यमा नैतिकता, जिम्मेवारी र समर्पण समावेश हुन्छ । मानिसले आफ्नो भूमिका बुझ्नुपर्छ— परिवारमा, समाजमा, राष्ट्रमा र सम्पूर्ण मानवतामा । आजको समाजमा अधिकारको चर्चा धेरै हुन्छ, तर कर्तव्यको चर्चा कम । खप्तड बाबाको शिक्षा अनुसार अधिकारभन्दा पहिले कर्तव्य आउँछ । कर्तव्य पूरा गरेपछि मात्र अधिकार प्राप्त हुन्छ ।
(ख) धर्म र कर्तव्यको सम्बन्ध
धर्मलाई प्रायः धार्मिक कर्मकाण्डसँग जोडिन्छ, तर खप्तड बाबाले धर्मलाई व्यवहारिक जीवनसँग जोड्नुभएको छ । उहाँका अनुसार धर्म भनेको सही कर्तव्य पालन गर्नु हो ।
सत्य बोल्नु, अन्याय नगर्नु, अरूलाई सहयोग गर्नु, करुणा राख्नु— यी सबै धर्मका अंश हुन् । धर्म कुनै एक धर्मग्रन्थ वा सम्प्रदायमा सीमित छैन, यो सार्वभौमिक मूल्य हो ।
(ग) निःस्वार्थ कर्मको महत्त्व
कर्तव्यको उच्चतम रूप हो— निःस्वार्थ कर्म । जब मानिसले आफ्नो कामलाई सेवा भावले गर्छ, तब ऊ साँचो आनन्द प्राप्त गर्छ । फलको अपेक्षा बिना गरिने कर्म नै साँचो कर्म हो ।
आज मानिस प्रायः परिणाममा केन्द्रित छ— सफलता, पुरस्कार, लाभ आदि । तर यसले तनाव र असन्तोष बढाउँछ । खप्तड बाबाको शिक्षा अनुसार कर्ममा ध्यान दिनुपर्छ, फल आफैँ आउँछ ।
(घ) कर्तव्यबाट विमुखताको परिणाम
जब मानिस आफ्नो कर्तव्यबाट टाढा हुन्छ, तब समाजमा असन्तुलन पैदा हुन्छ । भ्रष्टाचार, अन्याय, हिंसा— यी सबै कर्तव्यबाट विमुखताको परिणाम हुन् । खप्तड बाबाको दर्शनले कर्तव्यप्रति जागरूकता ल्याउन प्रेरित गर्छ । प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो भूमिका इमानदारीपूर्वक निभाएमा समाजमा सन्तुलन र शान्ति कायम हुन्छ ।
३-पाँच उपकारकर्ताप्रति कर्तव्य — कृतज्ञता, नैतिकता र आध्यात्मिक सम्बन्धको समन्वय
खप्तड बाबाले उल्लेख गर्नुभएको पाँच तत्व— ईश्वर, आमाबाबु, गाई, गुरु र शास्त्र— मानव जीवनका आधारस्तम्भ हुन् । यी पाँचले निरन्तर मानवको उपकार गर्छन्, त्यसैले यिनीहरूप्रति कृतज्ञता र कर्तव्यबोध आवश्यक छ ।
(क) ईश्वरप्रति कर्तव्य
ईश्वर सृष्टिको मूल स्रोत हो । उहाँप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नु, सत्य मार्गमा हिँड्नु र धर्मपालन गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो । ईश्वरलाई केवल पूजा गरेर होइन, सच्चा जीवन जिएर सम्मान गर्नुपर्छ । ईश्वरप्रति साँचो भक्ति भनेको सत्य, प्रेम र करुणामा आधारित जीवन हो ।
(ख) आमाबाबुप्रति कर्तव्य
आमाबाबु जीवनका पहिलो गुरु हुन् । उनीहरूको योगदान अतुलनीय हुन्छ । उनीहरूप्रति सम्मान, सेवा र कृतज्ञता व्यक्त गर्नु हाम्रो नैतिक कर्तव्य हो । आधुनिक समाजमा वृद्ध आमाबाबुको उपेक्षा बढ्दै गएको छ । खप्तड बाबाको दर्शनले यसलाई गम्भीर त्रुटि मान्दछ ।
(९ग) गाईप्रति कर्तव्य
गाईलाई हाम्रो संस्कृतिमा पवित्र मानिन्छ । यसले मानव जीवनमा प्रत्यक्ष योगदान पुर्याउँछ । गाईप्रति दया, संरक्षण र सम्मान गर्नु हाम्रो सांस्कृतिक जिम्मेवारी हो ।
(घ) गुरुप्रति कर्तव्य
गुरुले अज्ञान हटाएर ज्ञानको ज्योति बाल्छन् । गुरु बिना जीवन अधुरो हुन्छ । गुरुको सम्मान, आज्ञापालन र शिक्षाको पालन गर्नु आवश्यक छ ।
(ङ) शास्त्रप्रति कर्तव्य
शास्त्रहरू अनुभवको सार हुन् । तिनले जीवनलाई दिशा दिन्छन् । शास्त्रको अध्ययन, मनन र व्यवहारमा प्रयोग गर्नु नै शास्त्रप्रति साँचो कर्तव्य हो ।
खप्तड बाबाको जीवन दर्शनले मानव जीवनलाई तीन आधारमा स्थापित गर्छ— आत्मचेतना, कर्तव्यबोध र कृतज्ञता । “म को हुँ रु” भन्ने प्रश्नले आत्मज्ञान दिन्छ, “मेरो कर्तव्य के हो रु” भन्ने प्रश्नले जीवनलाई दिशा दिन्छ, र पाँच उपकारकर्ताप्रति कृतज्ञताले जीवनलाई पूर्णता दिन्छ र आजको युगमा जहाँ मानिस बाह्य सफलताको पछि दौडिरहेको छ । त्यहाँ खप्तड बाबाको दर्शनले आन्तरिक शान्ति र सन्तुलनको मार्ग देखाउँछ ।
अन्ततः, साँचो जीवन भनेको आफूलाई चिन्ने, आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्ने र उपकारकर्ताप्रति कृतज्ञ रहने जीवन हो । यही नै खप्तड बाबाको अमूल्य सन्देश हो— “आफूलाई चिन, कर्तव्य निभाऊ, र कृतज्ञ बन।” खप्तड बाबाका शास्त्रहरूको सार भनेकै मानव जगतलाई आत्मज्ञान, सत्य, कर्तव्य, संयम, सेवा, प्रेम, नैतिकता र अनुशाशीत मानव निर्माण गर्ने र जीवनलाई शान्त, सफल र आध्यात्मिक बनाउने रहेको छ ।
शिक्षक देबेन्द्र दत्त भट्ट
सुजङ्ग स्कुल, राजपुर डोटी!