समानता, सम्मान र सहभागिताको यात्रामा नेपाली महिला
अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवसको पावन अवसरमा आम महिला दिदी-बहिनीहरुलाई हार्दिक शुभकामना...
आजको दिन समाजमा महिलाको स्थान र सम्मानबारे गम्भीर समीक्षा गर्ने अवसर पनि हो । मानव सभ्यताको विकासमा महिलाको योगदान अतुलनीय रहे पनि व्यवहारमा अझै समान अवसर सुनिश्चित हुन सकेको छैन । शिक्षा, राजनीति, अर्थतन्त्र र सामाजिक नेतृत्वका क्षेत्रमा महिलाको सहभागिता बढ्दै गएको सकारात्मक संकेत देखिन्छ । तर लैङ्गिक विभेद, हिंसा र असमानता अझै चुनौतीका रूपमा कायम छन् । राज्य, समाज र परिवार सबैले महिलाको अधिकार, समानता र सम्मानलाई व्यवहारमा लागू गर्न सके मात्र समावेशी र समुन्नत समाज निर्माण सम्भव हुनेछ । महिला सशक्तीकरण नै समृद्ध राष्ट्रको आधार हो ।
यस वर्षको नारा “For ALL Women and Girls: Rights, Equality, Empowerment” — International Women’s Day 2026
मानव सभ्यताको विकासमा महिलाको योगदान अत्यन्त गहिरो र व्यापक रहेको छ । मानव इतिहास, संस्कृति, दर्शन, राजनीति, साहित्य र समाजका हरेक क्षेत्रमा महिलाले आफ्नो असाधारण भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्। यद्यपि इतिहासका धेरै कालखण्डमा महिलालाई समान अवसर नदिइएको तथ्य पनि सत्य हो । त्यसैले महिलाको अधिकार, समानता र सशक्तीकरणको पक्षमा विश्वभर आवाज उठ्दै आएको छ । यही आवाजलाई संस्थागत स्वरूप दिन प्रत्येक वर्ष मार्च ८ का दिन अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस मनाइन्छ । यो दिवस केवल उत्सवको दिन मात्र होइन, महिलाको सम्मान, अधिकार र समान सहभागिताको विषयमा गम्भीर समीक्षा गर्ने अवसर पनि हो ।
नेपाल जस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक समाजमा महिलाको भूमिका झनै महत्वपूर्ण छ । परिवारको आधार, समाजको संवाहक र राष्ट्र निर्माणको शक्ति महिलामा निहित रहेको छ । तर व्यवहारमा महिलाले अझै पनि विभिन्न सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक चुनौतीहरूको सामना गरिरहेका छन्। त्यसैले महिलाको महत्वलाई दर्शन, संस्कृति, समाज र वर्तमान राजनीतिक परिस्थितिको आधारमा बुझ्नु आवश्यक छ ।
हिन्दु दर्शनमा महिलाको स्थान
हिन्दु दर्शनले महिलालाई केवल सामाजिक सदस्यको रूपमा मात्र होइन, सृष्टिको मूल शक्ति मान्छ । वैदिक साहित्यमा “शक्ति” शब्दले नै महिलाको सृजनात्मक र उर्जाशील स्वरूपलाई जनाउँछ । हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा महिला बिना सृष्टि सम्भव नहुने कुरा स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको छ ।
प्राचीन वैदिक मन्त्रमा भनिएको छ—
“यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः।”
यसको अर्थ हो—जहाँ महिलाको सम्मान हुन्छ, त्यहाँ देवताहरू वास गर्छन्। यस मन्त्रले महिलाको सम्मानलाई केवल सामाजिक मूल्य मात्र नभई धार्मिक कर्तव्यका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । हिन्दु धर्ममा देवीहरूलाई शक्तिको प्रतीक मानिन्छ। ज्ञानकी देवी सरस्वती , समृद्धिकी देवी लक्ष्मी र शक्तिकी देवी दुर्गा जस्ता देवीहरूको पूजा हिन्दु संस्कृतिको महत्वपूर्ण परम्परा हो । यसले महिलालाई ज्ञान, समृद्धि र शक्तिको स्रोतका रूपमा सम्मान गरेको देखिन्छ । वैदिक युगमा महिलाले शिक्षा, दर्शन र ज्ञानको क्षेत्रमा पनि उल्लेखनीय योगदान दिएका थिए। ऋग्वेदमा गार्गी र मैत्रेयी जस्ता विदुषी महिलाहरूको चर्चा पाइन्छ । उनीहरूले दर्शन, तर्क र ज्ञानको क्षेत्रमा पुरुष विद्वानहरूसँग बहस गर्ने स्तरको बौद्धिक क्षमता प्रदर्शन गरेका थिए । यसरी हिन्दु दर्शनले महिलालाई सम्मान र समानताको दृष्टिले हेरे पनि इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा सामाजिक संरचना र पितृसत्तात्मक सोचका कारण महिलाको स्थिति कमजोर भएको देखिन्छ ।
नेपाली समाजमा महिलाको अवस्था
नेपाली समाज परम्परागत रूपमा पितृसत्तात्मक संरचनामा आधारित रहेको छ । परिवार, सम्पत्ति, निर्णय प्रक्रिया र सामाजिक नेतृत्वका धेरै क्षेत्रहरू पुरुषको नियन्त्रणमा रहने परम्परा लामो समयसम्म कायम रह्यो । यसको प्रत्यक्ष प्रभाव महिलाको शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र राजनीतिक सहभागितामा परेको देखिन्छ । विगतमा महिलालाई शिक्षाबाट वञ्चित गरिन्थ्यो, बालविवाह, दाइजो, लैङ्गिक विभेद जस्ता समस्याहरू समाजमा व्यापक थिए। तर समयसँगै चेतनाको विकास, शिक्षा विस्तार र कानुनी सुधारका कारण महिलाको स्थिति क्रमशः सुधार हुँदै गएको छ । आज नेपाली महिलाहरू शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रशासन, व्यवसाय, विज्ञान, खेलकुद र राजनीतिमा सक्रिय रूपमा सहभागी भइरहेका छन् । ग्रामीण क्षेत्रदेखि शहरसम्म महिलाको सामाजिक चेतना बढेको छ । महिलाले आफ्नो अधिकारको लागि आवाज उठाउन थालेका छन् ।
संविधानले पनि महिला अधिकारलाई विशेष महत्व दिएको छ । नेपालको संविधानले संसद र राज्यका विभिन्न निकायमा कम्तीमा एक तिहाइ महिला प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गरेको छ । स्थानीय तहमा पनि महिला उपप्रमुख वा उपाध्यक्ष अनिवार्य गरिएको छ । तर अझै पनि चुनौतीहरू समाप्त भएका छैनन्। घरेलु हिंसा, लैङ्गिक विभेद, आर्थिक निर्भरता, राजनीतिक अवसरको कमी जस्ता समस्याहरू विभिन्न स्तरमा देखिन्छन् । त्यसैले महिलाको वास्तविक सशक्तीकरणका लागि सामाजिक सोच परिवर्तन हुनु आवश्यक छ ।
विश्वका प्रेरणादायी महिलाहरू
विश्व इतिहासमा अनेक महिलाहरूले आफ्नो असाधारण नेतृत्व, साहस र योगदानका कारण मानव समाजलाई प्रेरणा दिएका छन्। राजनीतिक नेतृत्वको क्षेत्रमा इन्द्रा गान्धीको नाम विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ । भारतकी पूर्व प्रधानमन्त्रीका रूपमा उनले कठिन राजनीतिक परिस्थितिमा देशको नेतृत्व गरिन्। मानव अधिकारको क्षेत्रमा ” मलाला ” विश्वभर प्रेरणाको प्रतीक बनेकी छिन्। बालिकाको शिक्षाको अधिकारका लागि उनले गरेको संघर्ष विश्वभर प्रशंसित छ। विज्ञानको क्षेत्रमा मेरी क्युरीको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । उनी नोबेल पुरस्कार जित्ने पहिलो महिला वैज्ञानिक हुन्। राजनीतिक नेतृत्वको अर्को उदाहरण एक्जिला मार्केल हुन्, जसले जर्मनीको नेतृत्व गर्दै विश्व राजनीतिमा प्रभावशाली भूमिका खेलेकी थिइन्।
सामाजिक सेवाको क्षेत्रमा मदर टेरिसाको नाम सधैं सम्मानका साथ लिइन्छ। उनले मानव सेवा र करुणाको उदाहरण प्रस्तुत गरिन्। शिक्षा र मानव अधिकारको क्षेत्रमा Eleanor Roosevelt को योगदान पनि महत्वपूर्ण छ।
पर्यावरण संरक्षणको क्षेत्रमा वाङ्गारीले विश्वलाई प्रेरणा दिएकी छिन्। यी महिलाहरूले आफ्नो साहस, दृढता र समर्पणद्वारा विश्व समाजलाई परिवर्तन गर्ने प्रेरणा दिएका छन्।
नेपालका चर्चित महिला व्यक्तित्व
नेपालमा पनि विभिन्न क्षेत्रमा महिलाले महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। राजनीतिक नेतृत्वको क्षेत्रमा प्रथम महिला मन्त्री द्वारीकादेवी ठकुरानीका साथै विद्यादेवी भण्डारी नेपालको पहिलो महिला राष्ट्रपति बनेर इतिहास रच्न सफल भएको इतिहास छ । यस्तै गरी लोकतान्त्रिक आन्दोलन र संसदीय राजनीतिमा साहाना प्रधानको भूमिका उल्लेखनीय छ।
महिला अधिकार र सामाजिक आन्दोलनमा अनुराधा कोइरालाले मानव बेचबिखन विरुद्ध उल्लेखनीय अभियान सञ्चालन गरेकी छन्।
साहित्यिक क्षेत्रमा पारिजात नेपाली साहित्यको अत्यन्त सम्मानित नाम हो । उनको कृति शिरीषको फूल नेपाली साहित्यको ऐतिहासिक कृति मानिन्छ। समाजसेवाको क्षेत्रमा पासाङ लाह्मु शेर्पाले सगरमाथा आरोहण गरेर नेपाली महिलाको साहसको परिचय दिएकी थिइन् । यसरी नेपाली महिलाहरूले विभिन्न क्षेत्रमा उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरेका छन् ।
वर्तमान राजनीति र निर्वाचन परिणामको सन्दर्भ
नेपालको समकालीन राजनीतिमा महिलाको सहभागिता बढ्दै गएको देखिन्छ। संविधानले महिला प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गरेपछि संसद, प्रदेश सभा र स्थानीय तहमा महिलाको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ।
२०८२ फाल्गुन २१ पछिको निर्वाचन परिणामले पनि महिलाको राजनीतिक उपस्थितिलाई नयाँ ढंगले प्रस्तुत गरेको छ। केही महिलाले प्रत्यक्ष निर्वाचनमार्फत विजय हासिल गरेका छन् भने धेरै महिला समानुपातिक प्रणालीमार्फत संसदमा पुगेका छन्।
यद्यपि राजनीतिक दलहरूले महिलालाई प्रत्यक्ष निर्वाचनमा पर्याप्त अवसर नदिएको आलोचना पनि हुने गरेको छ। धेरै महिलाहरू अझै पनि नेतृत्वको उच्च तहमा पुग्न संघर्ष गरिरहेका छन्।
तर सकारात्मक पक्ष के हो भने युवती र शिक्षित महिलाहरू राजनीतिमा सक्रिय हुन थालेका छन्। सामाजिक सञ्जाल, नागरिक अभियान र जनसरोकारका मुद्दामा महिलाको नेतृत्व बढ्दै गएको छ ।
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार नेपालको लोकतन्त्रलाई सुदृढ बनाउन महिलाको सक्रिय सहभागिता अत्यन्त आवश्यक छ । महिलाले नीति निर्माणमा सहभागिता जनाउँदा शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक न्याय र लैङ्गिक समानताका मुद्दाहरूलाई प्राथमिकता दिने सम्भावना बढी हुन्छ ।
नेपालको सामाजिक र राजनीतिक विकासमा महिलाको भूमिका अझ सशक्त बनाउन आवश्यक छ। महिलालाई शिक्षा, आर्थिक अवसर र नेतृत्व विकासका कार्यक्रममार्फत सशक्त बनाउनु आवश्यक छ। राजनीतिक दलहरूले महिलालाई केवल औपचारिक प्रतिनिधित्व मात्र होइन, वास्तविक नेतृत्वको अवसर दिनुपर्छ। समाजमा रहेको पितृसत्तात्मक सोच परिवर्तन गर्न परिवार, विद्यालय र समाज सबैले सकारात्मक भूमिका खेल्नुपर्छ। महिलालाई सम्मान, समान अवसर र सुरक्षा प्रदान गरियो भने मात्र समावेशी र न्यायपूर्ण समाज निर्माण सम्भव हुन्छ।
महिला मानव सभ्यताको आधार हुन् । हिन्दु दर्शनले महिलालाई शक्तिको प्रतीक मानेको छ भने आधुनिक लोकतान्त्रिक समाजले महिलाको समान सहभागितालाई विकासको आधार मानेको छ। नेपाली समाजमा महिलाको अवस्था क्रमशः सुधार हुँदै गएको भए पनि अझै धेरै चुनौतीहरू बाँकी छन् । अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवसले हामीलाई यही सन्देश दिन्छ—महिलाको सम्मान, समानता र सशक्तीकरण बिना समाजको समग्र विकास सम्भव छैन । जब महिलालाई अवसर, सम्मान र नेतृत्वको अधिकार प्राप्त हुन्छ, तब मात्र राष्ट्रको विकास सन्तुलित र समृद्ध बन्न सक्छ । त्यसैले भविष्यको नेपाल समानता, न्याय र समावेशीतामा आधारित हुनुपर्छ, जहाँ महिलाले आफ्नो सम्पूर्ण क्षमता प्रयोग गरेर राष्ट्र निर्माणमा अग्रणी भूमिका निर्वाह गर्न सकून् ।
लेखक : देबेन्द्र दत्त भट्ट
सुजङ्ग स्कुल राजपुर डोटीमा शिक्षक हुनुहुन्छ।