आज सुरक्षित इन्टनेट दिवस विश्वभर मनाइँदै छ। यो एक महत्वपूर्ण सचेतनामूलक अभियान हो। सन् २००४ देखि सुरु भएको यो अभियान अहिले करिब १७० भन्दा बढी देशमा मनाइन्छ जसको उद्देश्य इन्टरनेटको सुरक्षित, जिम्मेवार र सकारात्मक प्रयोगका लागि नागरिकलाई सचेत बनाउनु हो। सन् २०२६ को सुरक्षित इन्टरनेट दिवसको मूल नारा “Smart tech, safe choices – Exploring the safe and responsible use of AI” राखिएको छ, जसले कृत्रिम बौद्धिकता र डिजिटल प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोगको आवश्यकतालाई विशेष रूपमा उजागर गरेको छ।
आजको विश्व डिजिटल युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार, सञ्चार, बैंकिङ, प्रशासन, अनुसन्धान र मनोरञ्जन सबै क्षेत्रमा इन्टरनेट अपरिहार्य भइसकेको छ। विश्वव्यापी तथ्याङ्कले देखाउँछ कि विश्वका करिब दुई तिहाइ अर्थात् पाँच अर्बभन्दा बढी मानिस इन्टरनेट प्रयोगकर्तामा पर्दछन्। यसबाट इन्टरनेट आजको युगको आधारभूत पूर्वाधार जस्तै बनिसकेको स्पष्ट हुन्छ ।
नेपाल पनि डिजिटल रूपान्तरणको मार्गमा तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ। हालका तथ्याङ्क अनुसार सन् २०२५ सम्म नेपालमा करिब १६.६ मिलियन अर्थात् ५६ प्रतिशत जनसंख्या इन्टरनेट प्रयोगकर्तामा समावेश भइसकेका छन् । अर्को अध्ययनले करिब आधा जनसंख्या नियमित रूपमा इन्टरनेट प्रयोग गर्ने देखाएको छ । यसले नेपालमा इन्टरनेटको पहुँच तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको पुष्टि गर्दछ ।
इन्टरनेटको आवश्यकता आज जीवनको आधारभूत आवश्यकतामध्ये एकजस्तो देखिन थालेको छ। पहिले सूचना प्राप्त गर्न पुस्तकालय वा कार्यालय धाउनुपर्थ्यो, तर अहिले मोबाइल फोन वा कम्प्युटरबाट केही सेकेन्डमै विश्वभरका जानकारी प्राप्त गर्न सकिन्छ। शिक्षा क्षेत्रमा अनलाइन कक्षा, डिजिटल पुस्तक, अनुसन्धान सामग्री र शैक्षिक भिडियोहरूले सिकाइ प्रक्रियालाई सहज बनाएका छन्। स्वास्थ्य क्षेत्रमा टेलिमेडिसिन, अनलाइन परामर्श र डिजिटल अभिलेखले सेवाको पहुँच विस्तार गरेको छ। बैंकिङ क्षेत्रमा मोबाइल बैंकिङ र डिजिटल वालेटले आर्थिक कारोबारलाई छिटो र सुरक्षित बनाएका छन्।
इन्टरनेटले रोजगार र उद्यमशीलताका अवसर पनि बढाएको छ। अनलाइन व्यापार, फ्रीलान्सिङ, डिजिटल मार्केटिङ, सामग्री निर्माण र सूचना प्रविधिमा आधारित उद्योगहरूबाट हजारौँ युवाले रोजगारी पाइरहेका छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा पनि डिजिटल प्रविधिको प्रयोगबाट कृषि, पर्यटन र साना व्यवसायमा सुधार आएको उदाहरण देख्न सकिन्छ।
तर इन्टरनेटको विस्तारसँगै चुनौतीहरू पनि उत्तिकै गम्भीर रूपमा देखिएका छन्। नेपालमा इन्टरनेटको पहुँच अझै पनि भौगोलिक रूपमा असमान छ। दुर्गम पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा पूर्वाधारको कमी, कमजोर सञ्जाल, विद्युत् आपूर्तिको समस्या र आर्थिक सीमितताले इन्टरनेटको प्रभावकारी प्रयोगमा बाधा पुर्याइरहेका छन्। अनुसन्धानहरूले नेपालजस्ता विकासोन्मुख देशमा दूरसञ्चार पूर्वाधार, लगानीको अभाव र गुणस्तरीय सेवाको कमी डिजिटल विकासका प्रमुख चुनौती भएको देखाएका छन्।
इन्टनेटको अर्को ठूलो चुनौती साइबर अपराध हो। अनलाइन ठगी, फेक एकाउन्ट, व्यक्तिगत जानकारी चोरी, बैंकिङ ठगी, ह्याकिङ र अफवाह फैलाउने गतिविधि दिनानुदिन बढिरहेका छन्। धेरै नागरिक अझै पनि डिजिटल साक्षरताको अभावका कारण यस्ता जोखिमको सिकार भइरहेका छन्। गोपनीयता संरक्षण, पासवर्ड व्यवस्थापन, सुरक्षित वेबसाइटको प्रयोग र अनलाइन व्यवहारका आधारभूत नियमबारे जनचेतना पर्याप्त छैन ।
इन्टरनेटले सूचना प्रवाहलाई सहज बनाएको भए पनि गलत सूचना र दुष्प्रचारको समस्या पनि गम्भीर बन्दै गएको छ। सामाजिक सञ्जालमा अपुष्ट समाचार, घृणात्मक अभिव्यक्ति र भ्रामक सामग्री छिटो फैलिने भएकाले सामाजिक सद्भाव र लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा समेत असर पर्ने खतरा देखिएको छ।
बालबालिकाका सन्दर्भमा इन्टरनेट झन् संवेदनशील विषय हो। बालबालिकाका लागि इन्टरनेट अत्यन्त उपयोगी साधन हुन सक्छ । अनलाइन शैक्षिक सामग्री, भाषा सिकाइ, विज्ञान प्रयोग, चित्रकला, संगीत, शैक्षिक खेल र विश्वव्यापी ज्ञानको पहुँचले उनीहरूको बौद्धिक विकासमा ठूलो योगदान पुर्याउँछ। डिजिटल माध्यमबाट बालबालिकाले नयाँ सीप सिक्ने, सृजनात्मकता विकास गर्ने र विश्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने अवसर प्राप्त गरेका छन्।
तर इन्टरनेटको बेफाइदा पनि बालबालिकामा गम्भीर रूपमा देखिन्छ। अत्यधिक मोबाइल प्रयोगले पढाइमा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ, निद्रा समस्या, दृष्टि कमजोर हुनु, सामाजिक व्यवहारमा कमी र मानसिक तनावजस्ता समस्या देखिन थालेका छन्। अनलाइन गेमको लत, हिंसात्मक वा अश्लील सामग्रीको पहुँच, साइबर बुलिइङ र अपरिचित व्यक्तिसँग सम्पर्कजस्ता जोखिम पनि बढिरहेका छन्।
यस अवस्थामा अभिभावक, शिक्षक र समाजको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । बालबालिकालाई इन्टरनेट प्रयोगको समय सीमित गर्ने, सुरक्षित वेबसाइटको प्रयोग सिकाउने, व्यक्तिगत जानकारी साझा नगर्ने बानी बसाल्ने र सकारात्मक सामग्रीतर्फ प्रोत्साहित गर्ने प्रयास आवश्यक छ। विद्यालय स्तरमै डिजिटल साक्षरता र साइबर सुरक्षासम्बन्धी शिक्षा समावेश गर्नु आजको आवश्यकता हो ।
इन्टरनेटको सम्भावना भने अत्यन्त व्यापक छ । नेपालजस्तो भौगोलिक रूपमा विकट देशमा डिजिटल प्रविधिले विकासको दूरी घटाउने ठूलो सम्भावना बोकेको छ। अनलाइन शिक्षा, टेलिमेडिसिन, डिजिटल प्रशासन, स्मार्ट कृषि, पर्यटन प्रवर्द्धन र सूचना प्रवाहका माध्यमबाट ग्रामीण र शहरी क्षेत्रबीचको दूरी कम गर्न सकिन्छ।
सरकारले पनि डिजिटल नेपाल फ्रेमवर्कजस्ता कार्यक्रममार्फत डिजिटल पूर्वाधार विस्तार, ई–गभर्नेन्स, डिजिटल सेवा र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। स्थानीय तहसम्म ब्रडब्यान्ड विस्तार, वार्ड केन्द्रसम्म इन्टरनेट सेवा विस्तार र डिजिटल सेवाको पहुँच बढ्दै गएको तथ्याङ्कले देखाउँछ।
कृत्रिम बौद्धिकता, इन्टरनेट अफ थिङ्स, क्लाउड कम्प्युटिङ र बिग डाटा जस्ता प्रविधिहरूले भविष्यमा शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, उद्योग र प्रशासनमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउने सम्भावना छ। तर यी प्रविधिको सही उपयोगका लागि सुरक्षित र जिम्मेवार डिजिटल संस्कार आवश्यक हुन्छ।
यही सन्दर्भमा सुरक्षित इन्टरनेट दिवसको नाराको सान्दर्भिकता अझ बढी स्पष्ट हुन्छ। “Smart tech, safe choices” भन्ने नाराले प्रविधि आफैँ राम्रो वा नराम्रो नभई यसको प्रयोगले परिणाम निर्धारण गर्ने सन्देश दिन्छ। यदि प्रविधिको प्रयोग विवेकपूर्ण, नैतिक र जिम्मेवार ढंगले गरियो भने यसले मानव जीवनलाई सहज, समृद्ध र ज्ञानमूलक बनाउँछ। तर लापरवाही, अज्ञानता र दुरुपयोगले यही प्रविधि जोखिमको कारण पनि बन्न सक्छ ।
सुरक्षित इन्टरनेट दिवसले विशेषगरी तीनवटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ। पहिलो, डिजिटल साक्षरता आवश्यक छ। दोस्रो, गोपनीयता र सुरक्षा व्यक्तिगत जिम्मेवारी पनि हो। तेस्रो, प्रविधिको प्रयोग सकारात्मक र सिर्जनात्मक उद्देश्यका लागि हुनुपर्छ।
नेपालमा सुरक्षित इन्टरनेट सम्बन्धी कार्यक्रम, तालिम, जनचेतना अभियान र विद्यालयस्तरीय गतिविधिहरू बढाउँदै लैजानु आवश्यक छ। सञ्चार माध्यम, शैक्षिक संस्था, सरकारी निकाय र नागरिक समाजबीच समन्वय गरेर डिजिटल संस्कार निर्माण गर्न सकिन्छ।
आजको युगमा इन्टरनेटबाट टाढा रहन सम्भव छैन। तर सुरक्षित र जिम्मेवार प्रयोग गर्न सिक्न सकिन्छ । व्यक्तिगत जानकारी सुरक्षित राख्ने, बलियो पासवर्ड प्रयोग गर्ने, शंकास्पद लिंक नखोल्ने, अनलाइन व्यवहारमा शिष्टता अपनाउने र समयको सदुपयोग गर्ने बानीले डिजिटल जीवनलाई सुरक्षित बनाउन सक्छ।
अन्ततः इन्टरनेट केवल प्रविधि होइन, अवसरको ढोका पनि हो। यसले ज्ञान, सिर्जना, संवाद र विकासका अनन्त सम्भावना बोकेको छ। तर यो अवसरलाई सुरक्षित, नैतिक र जिम्मेवार ढंगले उपयोग गर्न सकियो भने मात्र डिजिटल युग वास्तवमै मानव हितका लागि फलदायी बन्न सक्छ। सुरक्षित इन्टरनेट दिवसले यही चेतना जगाउने प्रयास गर्दछ, र यही चेतनाले भविष्यको सुरक्षित डिजिटल समाज निर्माण गर्न मद्दत पुर्याउनेछ।
लेखक : देबेन्द्र दत्त भट्ट